برگردان به زبان ساده
منت خدای را، که به اقبال شهریار
شد رکن ملک و قاعدهٔ ملت استوار
هوش مصنوعی: شکر خدا را باید کرد که با آمدن یک پادشاه خوب، پایههای حکومت و نظم کشور مستحکم شد.
خوارزمشاه عالم عادل، که در جهان
ناورد گشتِ چرخ چنو هیچ شهریار
هوش مصنوعی: خوارزمشاه، که مردی عادل و دانشمند است، مانند هیچ پادشاه دیگری در جهان، به دور از مشکلات و جنگها زندگی نمیکند.
خورشید خسروان ملک اتسز، که کردهاش
فهرست آسمان شد و تاریخ روزگار
هوش مصنوعی: خورشید همچون پادشاهان است، که نور او باعث روشنی آسمان شده و سبب ثبت تاریخ این زمان گردیده است.
آن صورت جلالت و آن جوهر شرف
آن عنصر سیادت و آن مفخر تبار
هوش مصنوعی: صورت زیبا و بزرگ تو، و ذات با ارزش تو، نشانههای رهبری و برجستگی تو، و افتخار نسل و خانوادهات است.
شاهی، که ملک را به یسارش بود یمین
شاهی، که خلق را به یمینش بود یسار
هوش مصنوعی: شاهی که در حکومتش به مردم محبت و مهربانی میورزد، همانند دستی است که برای حمایت از آنها دراز میشود. همچنین، کسی که در دلش برای رعیت بیم و نگرانی دارد، به مانند دستی است که برای نجات آنها به سمتشان دراز میشود.
از عزم او نفاذ ربودهست آسمان
وز حزم او ثبات گرفتهست کوهسار
هوش مصنوعی: به خاطر اراده او، آسمان قدرت و تأثیر خود را از دست داده و به دلیل تدبیر او، کوهها استحکام و استقامت یافتهاند.
نه دست بر نوال گشاده چنو جواد
نه پای در رکاب نهاده چنو سوار
هوش مصنوعی: نه مانند کسی که دستش به حرمتی رسیده است و از نعمتها بهرهمند شده، و نه مانند سواری که پایش در رکاب مرکب قرار گرفته است.
از جاه او حدیقهٔ حق گشته پر نعیم
وز فر او صحیفهٔ دین گشته پر نگار
هوش مصنوعی: به خاطر مقام و عظمت او، باغی از حقیقت پر از نعمت و خوشی شده است و از رافع و برکت او، نامهای از دین پر از زیبایی و زینت گشته است.
ناهید هست ز آیت بزمش کمین اثر
بهرام هست ز آتش رزمش کهین شرار
هوش مصنوعی: ناهید در اینجا به معنای زهره یا سیاره Venus است و به زیبایی و شادابی جشنها اشاره دارد. اثر بهرام که به جنگ و مبارزه مربوط میشود، نشاندهنده شدت و قدرت آتش جنگی است که در دل آن شعلهور است. در کل، این بیت به تصاویری از زیبایی و خشونت در کنار هم اشاره دارد.
کرده به دیدههای کواکب ز سالها
ایام ملک او را افلاک انتظار
هوش مصنوعی: سالهاست که آسمانها در انتظار او هستند و ستارهها به دیدن او چشمانی دوختهاند.
کار موافقان شده از سعی او تمام
جان مخالفان شده از تیر او فگار
هوش مصنوعی: کسانی که به او کمک میکنند، به خاطر تلاشهایش به نتیجه رسیدهاند، در حالی که دشمنان او از حملاتش رنج میبرند.
ای چرخ را به قدر رفیع تو اقتدا
وی عدل به ملک بسیط تو افتخار
هوش مصنوعی: ای فلک، به اندازهی وسعت و بلندی تو، پیروی کن و به اندازهی عدالت و انصاف پادشاهی که بس بزرگ و وسیع است، افتخار کن.
از یمن طالع تو و اقبال بخت تو
شد سعد با سعادت و شد بخت بختیار
هوش مصنوعی: به خاطر خوش شانسی و اقبال خوب تو، سعادت و خوشبختی به دست آمد و بختی برای افراد خوشبخت فراهم شد.
طبع ترا ز عصمت و مردانگی لباس
جان حکمت و فرزانگی شعار
هوش مصنوعی: خوشطبعی تو از پاکی و مردانگی ناشی میشود، و وجودت لباسی از حکمت و دانایی بر تن دارد.
باقیست طبع تو، که معانی دهد ثمر
بازیست جود تو، که محامد کند شکار
هوش مصنوعی: توانایی ذاتی تو همواره درخشان است و میتواند معانی عمیق را به نوعی ارائه دهد. generosity تو نیز همچون صید زیباییها و خوبیها عمل میکند.
با عظم همت تو، کم از ذره ای فلک
با فیض بخشش، تو کم از قطرهای بحار
هوش مصنوعی: با تلاش و همت تو، آسمان هم اگر بخواهد، چیزی از تو کم ندارد و با بخششهای تو، دریاها هم اگر بخواهند، باز هم کمتر از یک قطره هستند.
چون از فزع بلرزد میدان طعن و ضرب
چون از یلان بخیزد آواز گیر و دار
هوش مصنوعی: وقتی از ترس، میدان جنگ به لرزه درآید و صداهای تند و خشمگین به گوش برسد، باید آماده باشی تا به پا خیزي و مقابله کنی.
اوهام سرکشان شود حیران ز هول
اشخاص صفدارن همه عاجز شود ز کار
هوش مصنوعی: تصوراتی که سرکش هستند، از ترس افرادی که در مقام قدرت قرار دارند، دچار حیرت و سردرگمی میشوند و همه از انجام کارها ناتوان میگردند.
مطروح شخص فوجی در پای اضطراب
مجروح جان قومی از دست اضطرار
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به حالتی اشاره دارد که شخصی در میان جمعی قرار گرفته و تحت فشار و استرس قرار دارد. این وضعیت به گونهای است که نه تنها خود او آسیب دیده، بلکه نشانههایی از ناراحتی و زخمدلی در میان افراد دیگر نیز مشاهده میشود. در واقع، این اضطراب و نیاز به کمک، به نوعی به جان و روح جامعه آسیب میزند.
بر خوان فتنه مطعم آن سخت بی مزه
وز حوض مرگ مشرک او نیک بدگوار
هوش مصنوعی: در سفرهی فتنه، غذایی است که بسیار بیمزه و ناراحتکننده است و از برکهی مرگ، شرک او به شدت ناخوشایند است.
از تو فلک نماند آن روز بی گزند
وز تو جهان نیابد آن لحظه زینهار
هوش مصنوعی: روزی خواهد آمد که آسمان از تو آسیب نبیند و جهان در آن لحظه از تو محافظت کند.
کوبد عمود تو سر ابنای کین چو گوز
دوزد خدنگ تو عدل اعدای دین چو نار
هوش مصنوعی: این بیت به این معنی است که وقتی تو با قدرت و شدت بر سر دشمنان ضربه میزنی، مانند عقابی که بر روی طعمه خود میپرد، میتوانی قدرت و عدالت دین را با شدت و قاطعیت به نمایش بگذاری. در واقع، تکیه بر حق و انصاف میتواند دشمنان را به شدت به چالش بکشد.
ای بس بلند را! که کند همت تو پست
وی بس از عزیز را! که کند خنجر تو خوار
هوش مصنوعی: ای کسی که بلندپروازی! همت و اراده تو میتواند انسانهای بزرگ را به زمین بکشد. و ای کسی که از افراد با ارزش، میتوانی با خنجر تو هم، مقام آنان را پایین بیاوری.
شاها، خدایگانا، در هر مراد هست
تدبیر تو موافق تقدیر کردگار
هوش مصنوعی: ای پادشاه، ای خداوند! در هر خواستهای، تدبیر تو به نوعی با سرنوشت الهی هماهنگ است.
در عهد تست اختر تابنده را مسیر
در حکم تست انجم گردنده را مدار
هوش مصنوعی: در زمان تو، ستاره درخشان به عنوان نشانهای از فرمان تو به شمار میآید و مسیر ستارههای دیگر نیز به دور تو میچرخد.
رفتی ز دار ملک دو بار و هزار شهر
از حشمت تو گشت گشاده در این دیار
هوش مصنوعی: تو دو بار از سرزمین پادشاهی رفتی و هزاران شهر از عظمت و جلالت در این سرزمین به روی خود باز کردند.
اول بلاد ترک گشادی و آمدند
در بند بندگی تو خانان نامدار
هوش مصنوعی: ابتدا سرزمینهای ترک به تصرف درآمد و سپس خانان مشهور برای خدمتگزاری به تو آمدند.
کردند سرمه گرد رهت را به اعتقاد
بردند سجده خاک درت را به اختیار
هوش مصنوعی: آنها در کنار راه تو سرمه (زیور) کردند و با ایمان به خاک درگاه تو سجده کردند و اختیار و اراده خود را به تو سپردند.
افراسیاب را نه همانا به دست بود
ملکی، که آن نهاد ترا چرخ در کنار
هوش مصنوعی: افراسیاب صاحب قدرت و سلطنت نبوده است، بلکه این تقدیر و سرنوشت بوده که او را به این مقام رسانده است.
بار دگر بسوی خراسان شدی و بود
هم یمن بر یمینت و هم یسر بر یسار
هوش مصنوعی: بار دیگر به سوی خراسان رفتی و در سمت راستت یمن و در سمت چپت یسر قرار داشت.
گردونت مائده ده و دولت شراب ده
گیتیت غاشیه کش و نصرت سلاح دار
هوش مصنوعی: آسمانت مایه خوشی و نعمت باشد و دولتی که به تو خوشی میبخشد، به تو عطا شود. در زندگیات، پیروزی و حمایت همیشه در دسترس باشد.
در هر بلاد کز تو خبر گشت منتشر
در هر دیار کز تو اثر گشت آشکار
هوش مصنوعی: در هر شهری که نام تو به گوش میرسد و در هر منطقهای که نشانهای از تو وجود دارد، تأثیر تو به وضوح دیده میشود.
جستند بندگیت و نمودند چاکریت
شاهان آن بلاد و بزرگان آن دیار
هوش مصنوعی: آنها به دنبال تو بودند و نشان دادند که چقدر بندگی و خدمتگزاری تو از سوی شاهان آن سرزمین و بزرگانی که در آنجا هستند، مورد توجه است.
کردند جاه و مال به اخلاص بندگی
در زیر پای مرکب میمون تو نصار
هوش مصنوعی: آدمهای ثروتمند و با نفوذ، با تمام مال و مقامشان، در خدمت و بندگی تو قرار گرفتهاند و همهچیزشان را فدای تو کردهاند.
چون رایت مبارک تو رفت سوی مرو
تا کار مرو گیرد از قبال تو قرار
هوش مصنوعی: زمانی که پرچم خوشبختی تو به سمت مرو حرکت کرد، کارهای مرو تحت تأثیر تصمیمات و اراده تو قرار خواهد گرفت.
در اول انقیاد نمودند اهل مرو
بستند پیش تو کمر صدق بندهوار
هوش مصنوعی: در آغاز، مردم مرو با سرسپردگی به تو، با صداقتی که همچون یک بندۀ مطیع داشتند، عهد و پیمان بستند.
تو نیز بر اذیت خلق حمید خویش
کردی به جای هر یک ایادی بی شمار
هوش مصنوعی: تو هم مانند خداوند مهربان، به خلق و مردم آسیب رساندی و به جای هر یک از آنها، آسیبهای زیادی به وجود آوردی.
معجب شدند ناگه و معثر به لطف تو
خود چیست در جهان بتر از عجب و اعتثار؟
هوش مصنوعی: ناگهان همه به زیبایی و لطف تو شگفتزده شدند؛ در جهان چه چیزی وجود دارد که به اندازهی شگفتی و جذابیت تو قابل توجه باشد؟
پس عاقبت به دامن خلدان زدند دست
تا لاجرم برآمد از آن ابلهان دمار
هوش مصنوعی: در نهایت، آنها به باغهای بهشتی رسیدند و کارهایی کردند که موجب نابودی خودشان شد.
با خنجر چو آتش و آب تو از گزاف
کردند باد ساری و گشتند خاکسار
هوش مصنوعی: با تندباد و نیرنگ، به مانند آتش و آب، به بیهوده به جان تو افتادند و در نهایت، به زمین افتاده و تواضع کردند.
یا رب! چه روز بود که نیلوفری حسام
از خون خلق کرد همه مرو لالهزار؟
هوش مصنوعی: ای خدای بزرگ! چه روزی بود که نیلوفر حسام از خون مردم به وجود آمد و همه جا را مانند لالهزار کرد؟
در هیچ کارزار ندیدند هیچ خلق
تا در جهان پدید شد آیین کارزار
هوش مصنوعی: هیچ کس هرگز در هیچ جنگ و نبردی شاهد نبود که قانونی برای آن وجود داشته باشد، تا اینکه آیین نبرد در جهان پدیدار شد.
یک طایفه به سلسهٔ بند بسته سخت
یک طایفه به صاعقهٔ تیغ کشته زار
هوش مصنوعی: یک گروه به زنجیر کشیده شدهاند و رنج میبرند، در حالی که گروه دیگری به وسیلهٔ ضربات شدید و کُشندهٔ شمشیرها نابود شدهاند.
چندان هزار کشته گروه از پی گروه
چندان هزار بسته قطار از پس قطار
هوش مصنوعی: بسیاری از افراد در جنگ و نزاعها کشته شدهاند و به همان میزان، تعداد زیادی نیز در صفها و گروهها به یکدیگر ملحق شدهاند.
اینست چاشنی ز شراب حسام تو
هان! ای ملوک عرصهٔ آفاق اعتبار!
هوش مصنوعی: این همان طعم دلپذیر شراب توست، ای پادشاهان و صاحبان قدرت در جهان!
آنگه شدی به خطهٔ آموی و در زمان
بگرفتی آن ولایت و بگشادی آن حصار
هوش مصنوعی: سپس به سرزمین آموی رفتی و در آن زمان آن منطقه را تصرف کردی و دروازههای آن قلعه را گشودی.
با حملهٔ تو قلعهٔ آموی را چه قدر؟
خیبر چه پای دارد با مرد ذوالفقار ؟
هوش مصنوعی: با حملهٔ تو، قلعهٔ آموی چقدر میتواند مقاومت کند؟ خیبر چه توان و قدرتی دارد در برابر مردی که ذوالفقار دارد؟
امروز در نواحی عالم نماند کس
کو را به پیش تیغ تو قدرست و اقتدار
هوش مصنوعی: امروز در هیچ کجای دنیا کسی وجود ندارد که در برابر شمشیر تو، ارزش و قدرتی داشته باشد.
تو شیر شرزهای و گوزنان عدم شوند
هر گه که شیر شرزه بجنبد ز مرغزار
هوش مصنوعی: تو مانند شیر قوی و نیرومندی هستی و زمانی که تو حرکت کنی، آنهایی که ضعیف هستند به مانند موجودات بیجان از بین میروند.
باز آمدی به مرکز اقبال بر مراد
نصرة قرین و چرخ مطیع و خدای یار
هوش مصنوعی: تو دوباره به اوج و موفقیت بازگشتی، در حالی که خواستههایت برآورده شدهاند و یاری و حمایت الهی همراه توست، همچنین سرنوشت نیز به نفع تو پیش میرود.
از میوهٔ مطالب آمال بهرهمند
در روضهٔ لطایف و لذات شادخوار
هوش مصنوعی: از میوههای مطالب و آرزوها بهرهمند شو و در باغهای زیبا و لذتبخش شاد زندگی کن.
بر عطف دولت تو جلالت بود ردا
در دست حشمت تو سعادت شود سوار
هوش مصنوعی: در این بیت، به قدرت و عظمت تو اشاره میشود که مانند ردایی بر گردن شرافت و بزرگی تو قرار دارد. همچنین، با توجه به مقام و منزلت تو، خوشبختی و سعادت به همراه تو حرکت میکند و به نوعی با تو پیوند دارد.
اکنون جهان ترا شده، چونانکه خواستی
مگذر تو از جهان و جهان را همی گذار
هوش مصنوعی: اکنون جهان به شکلی که میخواستی شده است، پس از این جهان بگذر و به سادگی از آن عبور کن.
مینوش بادهای، ز امانیش رنگ و بوی
میپوش جامهای، ز معالیش پود و تار
هوش مصنوعی: میتوانی از نیکویی و خوشی زندگی لذت ببری و از زیباییهای آن بهرهمند شوی. بادهای بنوش که عطر و طعمش تو را خوشحال میکند و با پوشیدن لباسی از نیکویی و مهر و محبت، خود را زینت ببخش.
خوارزم بی مواکب تو بود چندگاه
ایام او شده به صف چون شبان تار
هوش مصنوعی: مدت زیادی خوارزم بدون حضور تو در مظلومیت به سر میبرد، روزها مانند شبهای تاریک گذشتند.
و اکنون به فر موکب و اقبال موردت
با خوشی ارم شد و با حسن قندهار
هوش مصنوعی: اکنون به سوی تو آمدهاند و خوشبختیات را با شادی و زیبایی قندهار همراه کردهاند.
شاها، ز بنده یک دوسخن، کز نفایس است
داننده یاد گیرد بر وجه یادگار
هوش مصنوعی: ای شاه، از بنده یک یا دو سخن بگو، که از آنها چیزهای ارزشمند و گرانبهایی را بیاموزی و به یادگار نگهداری.
بی عدل نیست کنگرهٔ ملک مرتفع
بی علم نیست قاعدهٔ عدل پایدار
هوش مصنوعی: بدون عدالت، برجستگی و عظمت یک کشور بیمعناست و بدون دانش، اصول و قوانین عدالت پایدار نمیماند.
هر ملک را به عدل ثباتست و انتظام
هر علم را به عقل ظهورست و اشتهار
هوش مصنوعی: هر چیز در این جهان با عدالت استوار و منظم است و هر دانشی با عقل و درک به ظهور و شناخته میرسد.
چون ملک بر و بحر ترا داد آسمان
آنرا به علم و عدل همی باش حقگزار
هوش مصنوعی: چونکه خداوند آسمان و زمین را به تو عطا کرد، با علم و عدل باید این نعمتها را پاس بداری و به حق آنها عمل کنی.
اعلام عدل را به مساعی بلند کن
و ارباب علم را به ایادی نگاه دار
هوش مصنوعی: عدالت را با تلاشهای بزرگ خود معرفی کن و دانشمندان را در یاد و خاطر خود نگهدار.
از مخطیان مپوش رخ عفو و عاطفت
بر مجرمان مبند درِ توبه و اعتذار
هوش مصنوعی: از خطاهای دیگران چشم پوشی کن و به آنها عاطفه و بخشش نشان بده، اما به مجرمان اجازه نده که به بهانهی توبه و عذرخواهی از خطاهایشان گریز کنند.
تو شاه بردباری و در حق مجرمان
جز عفو نیست عادت شاهان بردبار
هوش مصنوعی: تو پادشاهی با صبر و شکیبایی و عادت نیکو و شایستهی تو در مورد مجرمان تنها بخشش و عفو است.
خیر ملوک عصری و در خیر کوش، از آنک
پاداش خیر خیر دهد آفریدگار
هوش مصنوعی: بهترین پادشاهان عصر خود را بشناس و در نیکی کردن تلاش کن، زیرا خداوند بهترین پاداش را به نیکوکاران عطا میکند.
تا نور و نار هست به از ظلمت و دخان
تا راح و روح هست به از محنت و خمار
هوش مصنوعی: تا زمانی که نور و آتش وجود دارد، بهتر از تاریکی و دود است. و تا زمانی که راه و روح وجود دارد، بهتر از درد و مستی است.
هرگز مباد موکب عمر ترا غروب
هرگز مباد مرکب عز ترا عثار
هوش مصنوعی: هرگز نگذار که عمر تو به پایان برسد و از بین برود، و همچنین هرگز نگذار که قدمهای تو در مسیر جلال و عزت به لغزش بیفتد.
بادا بهار حاسد ملک تو چون خزان
بادا خزان ناصح صدر تو چون بهار
هوش مصنوعی: بهار باید حسادت کند به زیبایی و سرزندگی تو، همانطور که خزان بهار را حسادت میکند.
از گلبن سعادت و اقبال و خرمی
گل باد در کف تو در چشم خصم خار
هوش مصنوعی: خوشبختی و خوشحالی مانند گلی است که در دستان توست و در چشم دشمنان تو به شکل خاری به نظر میرسد.
