غزل شمارهٔ ۷۱

مگر دل از سنگ است که در عین عاشقی صبور هم باشد؟ عشق و صبوری از هم فاصله‌ای دور دارند که پیمودن آن آسان نیست. { صابر: شکیبا / مگر: قید تاکید است، همانا، یقینا / تضاد معنوی: عاشق، صابر (عشق و صبوری) / جناس اشتقاق: صابر، صبوری / معنی: دلی که عاشق و در عین حال شکیبا باشد، بی‌تردید دل نیست، بلکه سنگ است. چرا که میان عشق تا شکیبایی فاصلهٔ طولانی است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

ای برادران طریقت! مرا نصیحت نکنید. توبه در راه عاشقی مانند شیشه‌ای که روی سنگ باشد بسیار شکننده است. {طریقت در لغت به معنی راه و روش و در اصطلاح تصوّف به مجموعهٔ اعمالی گفته می‌شود که برای تصفیه و تزکیهٔ روح سالکان انجام می‌گیرد تا سبب شناخت حق گردد، مانند ترک دنیا، دوام ذکر، توّجه به مبدا، انزوا، دوام طهارت و غیره. صوفیان معتقدند که هر کس باید علاوه بر اطاعت از شریعت، طریقتی نیز اختیار کند./ آبگینه: شیشه / تشبیه مرکّب تمثیلی: نصیحت کردن عاشق برای توبه کردن، آبگینه‌ای است که بر سنگ انداخته شود. / تضاد: آبگینه، سنگ / معنی: ای هم مسلکان، مرا نصیحت نکنید. زیرا توبه کردن در راه عشق مثل رها کردن شیشه بر روی سنگ است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

دیگر نباید به‌طور پنهانی شراب بخورم و برقصم، زیرا خوش‌نامی در دین عاشقان عیب و ننگ به حساب می‌آید. { خفیه: پنهانی، مخفیانه / سماع: "نغمه و آواز، در اصطلاح صوفیه، عبارت است از آوازخوش و آهنگ دل‌انگیز روح‌نواز و به طور مطلق قول و غزل و آنچه ما امروز از آن به موسیقی تعبیر می‌کنیم که به قصد صفای دل و حضور قلب و توجه به حق شنیده شود. تاثیر موسیقی در ذهن و درون انسان موضوعی نیست که محتاج شرح و بیان باشد به خصوص اگر در نظر بگیریم که صوفی عاشق و اهل دل و سر و کارش با تخیلات زیبا و احساسات است و همواره می‌خواهد خود را نابود انگاشته، در حق فانی گردد. برای ایجاد چنین حالتی و وصل به چنین عالمی بهتر از موسیقی وسیلتی نمی‌توان یافت. سماع به محبت و عاطفه قوّت می‌بخشد، دل را نرم و احساسات را لطیف می‌کند. به تخیلات شهپری می‌دهد که تا عالم لامکان و حضرت لایموت اوج می‌گیرد و ذهن اندک اندک کلمات و عبارات و اصوات و نغمات را فراموش می‌کند و از عالم اجسام به ارواح می‌گراید و در عالم به سیر می‌پردازد."(فرهنگ اشعار حافظ) / معنی: دیگر ضرورتی ندارد که پنهان شراب بنوشم و مخفیانه به آواز و سرود گوش دهم، زیرا در آیین عشّاق به شراب و سماع نپرداختن و نیکنام ماندن عار است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

من چگونه نصیحت بشنوم یا مصلحت را ببینم؟ چرا که چشمم به ساقی و گوشم به چنگ (ساز) است. {تربیت: پند و اندرز / مصلحت: خیر و صلاح / چنگ: ساز زهی که سری خمیده داشت و با انگشتان نواخته می‌شده. / تناسب: چشم و گوش، ساقی و چنگ / لفّ و نشر معکوس: شنوم با گوش و چنگ، بینم با چشم و ساقی. / معنی: من که چشمم بر ساقی و گوشم بر نوای موسیقی است، نصایح تربیت‌کننده را نمی‌شنوم و مصلحت‌اندیشی نمی‌کنم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی}

ما به یاد کسی که دوستش داریم، دامن نسیم لطیف صبح را گرفته‌ایم، اما افسوس که کار ما بیهوده است و چیزی نصیبمان نمی‌شود. { یادگار: اثر و نشان و آنچه از اشخاص بر جای می‌ماند و یاد آنان را در خاطرها و اذهان نگاه می‌دارد. / نسیم: بوی خوش / صبا: نسیم خوشی که به هنگام صبح در فصل بهار می‌وزد و سبب شکفتن گل‌ها می گردد و پیام‌آور عاشقان است./ چنگ: دست، پنجه و کف دست. / استعارهٔ مکنیّه: دامن نسیم صبا / ایهام: باد در چنگ است ۱_ معنای حقیقی که به جای دامن، باد در دست داشتن ۲_ معنای کنایه‌ای آن، یعنی کار بیهوده کردن. / معنی: دامن نسیم صبا را که پیام‌آور معشوق است، برای حفظ خاطرهٔ او در دست گرفته‌ایم، اما افسوس که باد به دست داریم و کارمان بی‌حاصل است! - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

چه کسی این پیام را به یار ما که از ما خشمگین است می‌رساند؟ که اگر تو سر جنگ داری ما تسلیم هستیم. { کنایه: سپر انداختن (تسلیم شدن و مطیع گشتن) / معنی: کیست که به یار به خشم‌رفتهٔ ما این پیغام را بَرد؟ ای معشوق! باز گرد و چنانچه سر جنگیدن داری، ما مطیع و تسلیم هستیم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

هر طور که می‌توانی ما را بکش، زیرا بدون دیدن تو، برای ما، فضای جهانی به این بزرگی که در آن زندگی می‌کنیم بسیار محدود و تنگ است. { مشاهده: دیدار/ فراخنا: پهنه و عرصه / معنی: هر طور که برایت مقدور است، ما را از میان بردار؛ زیرا اگر قرار باشد تو را نبینیم، پهنهٔ گیتی با تمام گستردگی برای وجود ما جای تنگی بیش نیست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

ملامت و سرزنش دیگران باعث نمی‌شود که عشق از دل سعدی پاک شود، همانطور که رنگ سیاه یک حبشی نمی‌تواند از او جدا شود، چون این رنگ بخشی از وجود اوست. { ملامت: سرزنش / حبشی: صفت نسبی، منسوب به حبشه و حبشه کشوری است در شرق آفریقا که مردمش سیاهپوست‌اند. / تشبیه مرکّب تمثیلی: مصراع اوّل مشبّه‌به / ارسال المثل: مصراع دوم متضمن مثلی معروف است. / معنی: سرزنش، رنگ مهر و دوستی را از دل سعدی نمی‌زداید؛ همان طور که رنگ سیاه حبشی به دلیل اصلی و ذاتی بودن زدوده نمی‌شود. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی