برگردان به زبان ساده
ای که از سرو روان قد تو چالاک‌ترست
دل به روی تو ز روی تو طربناک‌ترست
ای کسی که قد و قامت تو از سرو خرامان زیباتر و تند‌پوی‌تر است، بدان که قلب من با روی آوردن به تو از چهرهٔ تو شادمان‌تر است. [ سرو روان: سرو خرامان و نازان / طربناک: شادان و خوشحال ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی
دگر از حربهٔ خونخوار اجل نندیشم
که نه از غمزهٔ خون‌ریز تو ناباک‌ترست
دیگر از خنجر خونخوار مرگ بیمی به دل راه نمی‌دهم؛ برای آنکه خنجر مرگ از کرشمه‌های جان‌ستان تو بیپرواتر نیست. [ حربه: شمشیر و خنجر /اجل: مرگ /اندیشیدن: ترسیدن / غمزه: ناز و عشوه، اشاره به چشم و ابرو / ناباک‌تر: بی‌باک‌تر، بیپرواتر ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی
چست بوده‌ست مرا کسوت معنی همه وقت
باز بر قامت زیبای تو چالاک‌ترست
معنی جامه‌ای است که همیشه بر بالای سخن من مناسب بوده است؛ اما معنا و حقیقت بر قامت زیبای تو برازنده‌تر و زیباتر است. [چست: زیبا و جمیل /کسوت: جامه / معنی: کلام و سخن، فکر و اندیشه / چالاک: فریبا و زیبا] - منبع: شرح غزل‌های سعدی
نظر پاک مرا دشمن اگر طعنه زند
دامن دوست به حمدالله از آن پاک‌ترست
اگر دشمن نگاه پاک مرا نظری آلوده بداند و بر آن خرده گیرد، خدای را سپاس می‌گویم که دامن دوست پاک‌تر از نگاه من است و نمی‌توان آن را آلوده قلمداد کرد. [نظر پاک: چشم و نگاه پاک و بی‌آلایش / نوعی ردالصدر علی‌العجز: پاک / تضاد: دشمن، دوست / کنایه: دامن پاک (پاکدامنی، عفت و عفاف) - منبع: شرح غزل‌های سعدی
تا گل روی تو در باغ لطافت بشکفت
پردهٔ صبر من از دامن گل چاک‌ترست
از زمانی که روی تو که به گل می‌ماند، در باغ لطافت و نازکی شکفته است، بی‌تاب گشته‌ام و شکیبایی‌ام مثل پرده‌ای از هم دریده و شکاف آن از شکاف میان گلبرگ‌های گل شکفته هم بیشتر است. [لطافت: نرمی و لطف، طراوت و تازگی / تناسب: گل، باغ، بشکفت / تشبیه: روی به گل (اضافه تشبیهی) / کنایه: چاک بودن پردهٔ صبر (بی‌صبر و طاقت بودن)] - منبع: شرح غزل‌های سعدی
پای بر دیدهٔ سعدی نه اگر بخرامی
که به صد منزلت از خاک درت خاک‌ترست
اگر قصد خرامیدن داری، قدم بر چشمان سعدی بگذار که با صد ارج و مقام، بارها از خاک درگاهت افتاده‌تر و حقیرتر است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی
