غزل شمارهٔ ۴۲

کسی که با دیدن چنین چهره‌ی زیبایی، دلش را از دست ندهد، نمی‌توان گفت که اصلاً دلی در سینه دارد. ( سعدی در این بیت، قدرت افسونگری معشوق را به تصویر می‌کشد و می‌گوید که زیبایی او چنان است که هر دلی را بی‌اختیار می‌کند. )

معشوق نه کسی است که بتوان با او درد دل کرد و نه دشمنی که بتوان از دام عشقش گریخت. ( سعدی در این بیت، پیچیدگی رابطه عاشقانه را بیان می‌کند. معشوق نه یار صمیمی است و نه دشمن آشکار، بلکه موجودی است که هم جاذبه دارد و هم خطر. )

به دلم گفتم که از چشمان مست او دوری کن، زیرا عاقلان با مستان درنمی‌آویزند. ( سعدی در این بیت، عقل و دل را در برابر هم قرار می‌دهد. او می‌داند که عشق می‌تواند عقل را زایل کند، پس به دلش هشدار می‌دهد که از معشوق دوری کند. )

آیا سرانگشتان حنا بسته‌اش ( انگشتان معشوق ) را نمی‌بینی که چگونه دست صبر را درهم می‌شکند؟ ( سعدی در این بیت، به زیبایی‌های ظاهری معشوق اشاره می‌کند و می‌گوید که حتی سرانگشتان او هم می‌تواند صبر و تحمل عاشق را از بین ببرد. )

نه می‌توان از عشق او رها شد و نه می‌توان با او آسوده و راحت بود. ( سعدی در این بیت، دوگانگی عشق را به تصویر می‌کشد. عشق هم اسارت است و هم لذت، هم رنج است و هم آسایش. )

اگر دودی بلند می‌شود، حتماً آتشی در کار است و اگر خونی جاری می‌شود، حتماً کسی کشته شده است. ( سعدی در این بیت، به قانون علت و معلول اشاره می‌کند. او می‌گوید که هر اتفاقی دلیلی دارد و عشق هم از این قاعده مستثنی نیست. )

وقتی خیال او در نظرم است، چگونه می‌توانم بخوابم؟ نمی‌شود در را به روی دوستان بست. ( سعدی در این بیت، بی‌قراری عاشق را نشان می‌دهد. او حتی در خواب هم از فکر معشوق رها نمی‌شود و نمی‌تواند خیال معشوق را از خود براند. )

نباید خرمن بیچارگان را سوزاند و دل درماندگان را آزرد. (  سعدی در این بیت هم اصول اخلاقی و انسانی را متذکر می‌شود و هم به نوعی خطاب به معشوق اظهار ناتوانی و نیاز می‌کند )

در آخر نمی‌توان رشته دوستی را برید، پس بهتر بود از اول هم آن را آغاز نمی‌کردیم. ( سعدی در این بیت، به پشیمانی از آغاز عشق اشاره می‌کند. او می‌داند که پایان عشق می‌تواند بسیار دردناک باشد. )

دلی که از دست سعدی رفته، دیگر بازنمی‌گردد، مانند تیری که از کمان رها شده است. ( سعدی در این بیت، به از دست دادن دل اشاره می‌کند و می‌گوید که عشق او چنان عمیق است که دیگر امیدی به بازگشت دلش نیست. )