غزل شمارهٔ ۳۸

ای ساقی با ساق وسوسه‌انگیزت چه دل‌ها که غارت نکردی. افسوس که نمی‌توان چند بوسه‌ای بر چانهٔ دلربایت نهاد. [ زنخدان = چانه / دل بردن = شیفته و بی‌قرار کردن / دلآویز = زیبا و دوست‌داشتنی ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

تا کی می‌خواهی عشوه‌های نافذ خویش را چونان تیری از هر جانب به سویم روانه سازی؟ عقل از دست غمزه‌های جان‌شکارت سپر انداخت و تسلیم شد. [ خدنگ = درختی است بسیار سخت که از چوب آن نیزه و تیر و زین اسب سازند و تیر خدنگ و زین خدنگ بدین اعتبار گویند، مجازاََ به معنی تیر / غمزه = ناز و عشوه / ناوک = تیر کوچک، در اینجا منظور مژگان معشوق است. / سپر انداختن = تسلیم شدن، عاجز و ناتوان گشتن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آمیزگاری و اختلاط می‌کنی و می‌گریزی. چهره می‌نمایی و آن را از پیش نگاه می‌‌ربایی. آه از این قهر به مهرآمیخته و فریاد از آن زهر نوش‌آمیزت. [ برآمیختن = موافقت کردن، سازگاری نمودن / نمودن = نشان دادن / فغان = آه و فریاد / شکّرآمیز = شکرآمیخته، شیرین ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر شیرین، لبان شکرآمیزت را در حال سخن گفتن می‌دید، برای او واجب بود که به شکرانهٔ برخورد با آن لب و سخنان شیرین حتّی مُلکِ پرویز را ببخشد. [ لب شیرین = لب لطیف و با طراوت، لبی که در آن شادی و نشاط باشد لبی که سخنان فصیح و بلیغ می‌گوید. / شیرین = شاهزادهٔ ارمنی و معشوقهٔ خسروپرویز است. / پرویز = مراد خسروپرویز، شاهنشاه ایران از سلسلهٔ ساسانیان، پسر و جانشین هرمز چهارم است. او ایران را به چنان شکوه و جلالی رساند که تا آن زمان در دورهٔ ساسانی به خود ندیده بود. داستان عشق او با شیرین، زبانزدِ شاعران و نویسندگان است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر روی زیبایت که شهر را بر هم می‌زند و چشمان مفتون‌سازت نمی بود، شهر مدّتی از فتنه‌گری، افسون‌سازی و غوغا در امان می‌ماند. [ اگر نه = اگر نبود / شهرآشوب = آشوبندهٔ شهر، کسی که با حُسن و جمال سبب فتنه و آشوب شهری گردد. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دگر رغبت کجا مانَد کسی را سوی هشیاری ... چو بیند دست در آغوش مستان سَحرخیزت / معنی: وقتی تو را هم‌آغوش مستان سحرخیز ببیند، دیگر کجا رغبت هوشیار ماندن برای کسی باقی می‌ماند؟ - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای سعدی، پی‌در‌پی می ناب بنوش و خاموش باش. زیرا زهد و پارسایی بر مستان مجلس تأثیری ندارد و کارگر نمی‌افتد. [ دمادم = پی‌درپی / درکشیدن = نوشیدن / صرف = خالص / دَم = سخن / زهد = پارسایی، پرهیزگاری، دوری از دنیا / دم درکشیدن = ساکت و خاموش بودن / درگرفتن = اثر کردن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی