غزل شمارهٔ ۲۸

وضعیتی را به تصویر می‌کشد که یار، سرمست از خرابات بیرون می‌آید و با عقلِ خراب و مستِ خود در مناجات و نجوا بوده. (در بیت‌های بعدی به ادامه تصویر می‌پردازد) - [ سرمست = بی‌خویش و مدهوش / خرابات = در لغت به معنی میخانه و فاحشه‌خانه و قمارخانه است. و در اصطلاح صوفیه عبارت است از خراب شدن صفاتِ بشریه و فانی شدن وجودِ جسمانی / خراباتی = مرد کامل که از او معارفِ الهیه بی‌اختیار صادر شود. / عقل خراب = عقل مست‌شده از باده / مناجات = نجوا و گفتگو کردن ]

خرقه و لباسی که زاهدها می‌پوشند را به گوشه‌ای انداخته بود و بر خاک افکنده بود و بر لباسِ طامات (سخنانی که صوفیان در حالت پریشانی می‌گویند) و لباس صوفیانه آتش زده بود.  [ خرقه = درلغت به معنی پاره و قطعه‌ای از جامه و گاه تمام آن است و در اصطلاح صوفیه، به جامه‌ای پشمین که غالباََ از پاره‌های به‌هم دوخته فراهم آمده است. در ترجمه فرهنگ البسه، در مورد کلمهٔ خرقه چنین آمده است: خرقه به معنای لباس یا ردای خشنی است که در شرق، فقیران و صوفیان بر تن می‌کنند. / طامات = در اصطلاح یعنی ادّعاهای بزرگ و دعوی کرامات و خوارق که سخت عجیب و نادر نماید. / آتش در چیزی زدن = کنایه از نابود ساختن و از بین بردن است - منبع: شرح غزل‌های سعدی ]

پروانه، به شادی و خوشبختی و از سر رضا و شادمانی، دلباخته و دلبردهٔ شمعِ مجلسِ او شده بود.

جان در راهِ او با لحنی خشوع‌آمیز و حاکی از تمجید و ناتوانی می‌گفت: ای صاحب قدرت‌های بزرگ و شگفت، و ای مالکِ عرصه‌ای که کرامت و کارهای عجیب و خارق‌العاده در آن هست… (باقیِ گفته و خطاب در بیتِ بعد آمده)

خون یک پیاده سرباز چه ارزشی می‌تواند داشته باشد، ای کسی که بر چهره و رخ ِ تو، هزار شاه، مات و مبهوت‌اند. در بازی شطرنج، پیاده و رخ و شاه و مات وجود دارد و با این نگاه، این معنا در بیت هست که بر رخِ تو هزار شاه مات شده‌اند. این میان اگر پیاده‌ای نیز جان خود را از دست بدهد اتفاق مهمی نیفتاده است.

به جانت قسم می‌خورم و این حقیقت دارد که اگر با تو به ازای دادنِ هزار جان بتوانم ملاقات کنم، ... (ادامه در بیت بعد)

اگر صبورانه به چشمِ دل می‌توانستم در این دیدار، تو را نگاه کنم، هیچ چیز مهم دیگری به جز عشق در این حالت و لحظه به چشمِ من نمی‌آمد و نمی‌دیدم. [ به‌صبر = صفت است به معنی شکیبا / مهمّات = جمع مهم به معنی کارهای لازم و ضروری ]

باید بود و دید تا این چند زمانِ باقی‌مانده از عمر چه حاصلی نصیبِ من خواهد شد. افسوس که تا اکنون هر چه از عمر من گذشته، بر باد رفته است. کاش پس از این نصیبی ببرم.

حالا که میِ صافی و شرابِ پاک و تصفیه شده در دورِ سعدی به پایان رسیده و تمام شده، از این به بعد ناگزیرم که با دُردیِ خرابات و ته‌مانده و ناصافِ شرابِ خرابات بسازم. [ صاف = شرابِ پاکیزهٔ سَرِ خُم که به دُرد آمیخته نباشد. / دُرد = گل‌و‌لای تهِ شراب که شراب‌خواران کم‌بضاعت به بهای کم می‌نوشند و مستی آن بیشتر است.]