غزل شمارهٔ ۲۷

ای ماه‌رو ، چهرهٔ زیبایت را از من برمگردان. و از من دوری مکن. چرا کشتن بی‌گناه را درست می‌دانی؟ [ خوب = زیبا / صواب = درست / روی از کسی تابیدن = کنایه از دوری کردن و اعراض کردن است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دیشب در خواب به آغوشم آمدی و اینک در بیداری، می‌پندارم که هم‌آغوشی با تو را فقط می‌توان در خواب دید. [ دوش = دیشب ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

در اثرِ سوزشِ درون و اشکِ چشمهایم نیمی از وجودم در آتش می‌سوزد و نیمِ دیگر آن غرقه در آب است. [ درون = دل و سینه / نیمه‌ای در آتش به درونِ سوزناک و نیمه‌ای در آب به چشمِ تر باز می‌گردد. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

هر کس از دَرَم درآید، می‌پندارم که او آمده است. درست همانند فقیر و بیچارهٔ تشنه‌کامی که سراب را آب می‌پندارد. [ سراب = زمینی که در اثرِ تابش خورشید به نظر آب بیاید. / تشنهٔ مسکین = کنایه از عاشق مشتاقِ بی‌نوا ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

جانِ فقیران آماجِ تیرِ مژگانِ اوست. و خونِ بیچارگان را برای رنگ (حنا) کردن ناخن خود غنیمت می‌شمرد. [ ناوک = تیرِ کوچک / خضاب = رنگ کردن با حنا و گلگونه / در این بیت «جان» به «هدف» تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

او با سخن گفتن خود، دل از مردم می‌رباید و با ملاحت، عشوه‌گری می‌کند و جگرِ مردم کباب می‌شود. [ دل بردن = کنایه از شیفته و بی‌قرار کردن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

موجبِ دریغ و تأسف است که تَنی بدان لطیفی با پیرهن پوشیده باشد و عادلانه نیست رخساری بدان زیبایی در زیرِ نقاب پنهان بماند. [ حِیف = شرح بیت 6 غزل 11 / نقاب = برقع و روی‌بند زنان ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

با دامنت عرقِ رخسارِ گلگونِ او را پاک کن تا از آن پس لباست بوی گلاب دهد. زیرا عرق چهرهٔ او به دلیل بیرون آمدن از گل برافروختهٔ رخسارش همانند عرق گُل خوشبوست. [ خَوی = بر وزن مَی ، عرق / بناگوش = نرمه و پس گوش ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آنگاه که زیبارویی سرش، از خواب سنگین و خود، از باده سرمست باشد و شمعی به کف گیرد، غوغایی خواهد بود که همگان را شیفته خواهد ساخت. [ شاهد= معشوق زیبا / سرگران = مخمور ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

روزی از سحرگاهان تا شب‌هنگام، چهرهٔ تابانت را زیر نقاب پنهان مکن، تا درخشندگی چهره‌ات روی آفتاب را بپوشاند و بی‌نیازی از آن را آشکار سازد. زیرا با بودنِ چهره‌ات نیازی به جمالِ آفتاب نیست. [ تشبیه روی معشوق به آفتاب و برتری روی او از جهتِ درخشندگی ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای سعدی، اگر آرزو داری که او را مانند چنگ در آغوش بگیری باید مثلِ رباب تحملِ شکنجه‌های عشق را داشته باشی. [ بَر = آغوش و کنار / چنگ = از سازهای زهی قدیم که سری خمیده داشت و با انگشتان نواخته می‌شده است. (واژنامهٔ موسیقی ایران‌زمین) / گوشمال = در لغت به معنی تنبیه و مجازات و در اصطلاح موسیقی «کوک نمودن آلاتِ زهی موسیقی به طریق مرسوم، یعنی پیچاندن گوشی‌های ساز که آن عمل را به کنایت گوشمال یا گوشمالی گفته‌اند.» (واژه‌نامهٔ موسیقی ایران‌زمین) / رَباب = در لغت به فتح اول است ولی به غلط به ضمِ اول تلفظ می‌گردد. تنبور، از سازهای زهی شبیه تار که در قدیم آن را با انگشت یا زخمه یا آرشه می‌نواختند و یکی از انواع کمانچه است. صورت تکامل‌یافتهٔ آن ویلن امروزی است. (واژه‌نامهٔ موسیقی ایران‌زمین) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی