غزل شمارهٔ ۲۳۶

درویش: فقیر و تهی‌دست / مروّت: مردی و مردانگی، جوانمردی و فتوت / کنایه: اندیشه کسی کردن (توجه به کسی داشتن، به فکر کسی بودن). / معنی: توانگرانی که در کنار خانه خویش همسایه درویشی دارند، از جوانمردی است که گاه‌گاهی به ناتوانی و ناداری او فکر کنند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

حسن: جمال و زیبایی / غنا: غم و رنج / خسته: آزرده و شکسته‌دل / ریش: جراحت و اثر زخم، داغ. / معنی: تو ای آن که از لحاظ لطافت و زیبایی توانگر هستی از رنج درویشان؛ چه مجروح باشند و چه از پای درآیند، آگاهی نداری. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کنایه: به جان آمدن (به ستوه آمدن، درمانده شدن). / معنی: اگر یکی از عشاق تو در غمت از پای درآید باکی نداری؛ زیرا تو هر قدر از دوستانت بکشی، باز هم زیادند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

خویش (دوم): خویشاوند. / جناس تام: بین دو «خویش» / تضاد: دوستان و خویش (دوم) با بیگانگی / جناس زاید: مرا، مران. / معنی: ای یار، مرا به دلیل اینکه در زمره خویشان تو نیستم از خود مران؛ زیرا چه بسا دوستان وفاداری هستند که از خویشاوند بهتراند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

همت ← ۱۱۵٫۱۱ / رندان: جمع رند - > ۱۱٫۲ / محبّت: دوستی و مهرورزی و در غزل فارسی بیشتر مترادف با عشق است. / کنایه: غلام همت کسی بودن (مرید همت بلند کسی بودن و خود را در برابر کسی کوچک کردن). پاکبازان (عاشقانی که با نظر پاک به معشوقان نگرند، عاشقان پاک‌نظر) / تضاد: دوست، دشمن / معنی: غلام همت و ارادهٔ آن رندان و پاک‌باختگانی هستم که در اثر مهر ورزیدن با دوست، خصم خویش گشته و به خود ستم روا می‌دارند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

هر‌آینه: قید مرکب، بی‌شک، یقیناً / لب شیرین: - > ۲۷۳٫۳ / نوش: شهد و عسل، هر چیز شیرین / ضارب: زننده / کنایه: ضارب نیش (کسی که آزرده خاطر می‌کند.) / تضاد و جناس لاحق: نوش، نیش / تناسب: شیرین، نوش، که با تلخ در تضاد است. / ایهام تضاد بین «تلخ» در معنای غیر منظورش در بیت با «شیرین». / معنی: بی‌تردید لب شیرین یار پاسخی تلخ به عاشق می‌دهد؛ همان طور که کسانی که نوش دارند نیش گزنده نیز دارند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

مسلّم: کامل، مطیع و منقاد، ثابت و استوار / کنایه: تیغ بر سر بودن (به رنج و مشقت دچار بودن). بنده‌وار سر در پیش بودن (مانند بندگان مطیع و فرمانبردار بودن) / جناس لاحق: بر، سر، در. / معنی: ای سعدی، تو عاشقان راستینی را که در میدان عشق شمشیر بر سر دارند و مثل بندگان سر تسلیم فرود‌آورده، اعتراضی نمی‌کنند، ندیده‌ای، - منبع: شرح غزل‌های سعدی

مسکین: درویش و آن که هیچ ندارد، حقیر و ضعیف / کنایه: کوته‌دست (ناتوان و عاجز). ترک چیزی گفتن (رها کردن چیزی) / تناسب: مسکین، درویش / معنی: آنان مثل من و تو حقیر و آزمند و کوته‌دست نیستند؛ بلکه بر هر دو جهان پشت پای زده و درویشانه زندگی می‌کنند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی