غزل شمارهٔ ۲۳۵

نوا: نغمه و آواز / زدن (اوّل): «خواندن، چه‌چه زدن، نغمه‌سرایی بلبل و دیگر پرندگان  خوش‌آواز و گویا «زدن» بدین معنی جز در مورد خواندن پرندگان خوش‌آواز به کار نرفته است.» (لغت‌نامه) / هوا: آرزو، عشق و هوس / زدن (دوم): کردن. (لغت‌نامه) / کنایه: بیدل (عاشق و شیفته، شیدا). باد‌پیما (بی‌چیز و تهی‌دست، بیچاره و درمانده). / معنى: بلبل عاشقی نغمه‌سرایی می‌کند و عاشق تهی‌دست آرزویی می‌کند و هوسی می‌بازد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

مرحبا: -> ۱۰۳٫۷ / زدن: گفتن و سرودن (لغت‌نامه) / تضاد: بیرون، اندرون / معنی: کسی را در بیرون سرای مشاهده نمی‌کنم؛ اما قلبم از درون به معشوق نادیدنی مرحبا و خوش‌آمد می‌گوید. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

باد صبا: -> ۳۴٫۳ / کنایه: سوزاندن وجود (آتش زدن و نابود کردن وجود) / تناسب: آتش، می‌سوزد. / معنی: در درونم آتشی هست که وقتی آهم مثل باد بر آن می‌زند، شعله‌ور می‌گردد و وجودم را می‌سوزاند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کنار: کناره و ساحل / حالی: اکنون، این زمان / دست و پا زدن: به حرکت درآوردن دست و پا، تلاش و کوشش کردن / تناسب: دریا، کنار، غرقه / استعاره مرکب: بیت در معنایی جز معنای مناسب با فضای غزل به کار رفته است؛ بدین ترتیب که با توجه به بیتهای قبلی سعدی فضاسازی دیگری کرده و همان موضوع را در پردهٔ «غرقه» و «دریا» یعنی عاشق و عشق نشان داده است؛ بنابراین این بیت مشبّه‌به است به جای موضوعی که سعدی در ذهن دارد. / معنی: انسان غرقه‌گشته گرچه ساحل را نمی‌بیند؛ اما به امید نجات دست و پایی می‌زند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کنایه: فتنه (معشوق و محبوب شورانگیز). سر به دیوار زدن (بی‌تاب و قرار گشتن) / معنی: حتماً معشوقی بر بام هست که عاشق بی‌قرار این‌سان سر بر دیوار خانه می‌کوبد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آشنا: در مصراع اول به معنی عاشق و یار و دوست و در مصراع دوم به معنی معشوق آمده است. / جراحت: زخم / مرهم: دارویی که بر جراحت نهند. / نوعى رد‌الصّدر على العجز: آشنا / تضاد: جراحت، مرهم. / معنی: برای آشنایان زخم شمشیر دوست چون مرهمی است؛ زیرا این زخم و ضربت را آشنا وارد می‌سازد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

حیف: -> ۱۱٫۶ /  زدن: جنگیدن و حمله کردن، مبارزه و ستیزه نمودن. / کنایه: دست در خون کسی داشتن (کشتن و مورد اذیت و آزار قرار دادن) / تضاد: پادشاه، گدا / معنی: حیف است که دستان او به خون من آلوده شود زیرا او پادشاهی است که با فقیری چون من در افتاده است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کنایه: بنده بودن (مطیع فرمان بودن، چاکر و غلام بودن) / معنی: اگر او مرا بدون آنکه مرتکب گناهی گشته باشم بکشد، بنده اویم و چنانچه بدون خطا مرا بزند، خرسندم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

خلعت: جامه‌ای که امیری یا بزرگی به کسی بخشد. / قفا زدن: پس گردنی و سیلی زدن، ضربت و آسیب رساندن / کنایه: قفا زدن (ترک و رها کردن) / تضاد معنوی: خلعت فرستادن، قفا زدن. / معنی: اگر خلعتی بفرستد یا قفایی بزند شکر نعمت‌های او را به جا می‌آورم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اهل رای: صاحب خرد، دوراندیش / معنی: آن کس که پس از اندیشه عشق اندیشه‌ای به خود راه می‌دهد، کارش در نظر اندیشه‌وران ناپسندیده است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

محتسب -> ۷۷٫۶ / چنگ: ← ۲۷٫۱۱ / مطرب: به طرب آرنده، رامشگر و نوازنده / تا: کوتاه شدهٔ تار به معنی رشته و سیم (واژه نامه موسیقی ایران زمین) / معنی: به محتسب بگو مانعی ندارد که چنگ مستان را در هم شکند؛ زیرا مطرب ما با یک سیم هم خوش می‌نوازد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

قتیل: مقتول، کشته / دم: آه سوزان و آتشین / تشبیه مرکب: مصراع اول متضمن دو مشبّه‌به، مصراع دوم مشبّه / جناس لاحق: دم، هم / معنی: همچنان که هر جا دودی است، از آتشی بر‌می‌خیزد و هر کجا خونی است، از  کشته‌ای جاری گشته است، سعدی هم این دم سوزناک خویش را از آتش درون بر‌می‌آورد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی