غزل شمارهٔ ۲۲۱

دگر: کوتاه شدهٔ دیگر، هم، نیز، قید است (لغت‌نامه) / عیش: زندگی، سرور و خوشی، عشرت و خوشگذرانی / خلوت: عزلت و گوشه‌نشینی / تشبیه: مجلس به بستان و عیش خلوت به گلستان مانند شده است. / معنی: امروز محفل ما باز هم از جهت آراستگی و زیبایی همانند بوستان است و زندگی در خلوت به سیر و تفرّج در گلزار می‌ماند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

خاصه: قید تأکید است، به‌ویژه، البتّه / حریف: یار یکدل و یکرنگ دوست هم‌پیاله و باده‌نوش / رضوان: نام دربان و نگهبان بهشت / تناسب: بهشت، رضوان / جناس لاحق: است، دست / تشبیه: خانه به بهشت و حریف به  رضوان مانند شده است. / معنی: می برای هر کسی که خانه او مثل بهشت است، حلال است، به‌ویژه اگر آن می را حریفی بدهد که همانند نگهبان بهشت باشد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

خط: در لغت به معنی موهای تازه‌رسته‌ای که گرد رخسار خوب‌رویان برآمده باشد و از لوازم حسن و جمال معشوق است، و در اصطلاح عارفان، خط جناب کبریایی است که عالم ارواح مجّرده است که اقرب مراتب وجود است با مرتبه غیب هویّت. رخ محبوب به نیکویی و لطافت و نازکی خطی کشیده است که جامع جمیع دقایق و نکات حسن و جمال است و هیچ خوب‌رویی و ملاحت از آن خط متجاوز نمی‌تواند بود و مظهر حسن و جمال مطلقاً آن روست و بس و هیچ روی دیگر پیدا نمی‌توان کرد. شعر: (1) رخ اینجا مظهر حسن خدایی است = مراد از خط جناب کبریایی است. (2) رخش خطّی کشید اندر نکویی = که از ما نیست بیرون خوب‌رویی (3) خط آمد سبزه‌زار عالم جان = از آن کردند نامش دار حیوان. (مفاتیح الاعجاز في شرح گلشن راز لاهیجی، تصحیح نگارنده، 494). سعدی در پاره‌ای موارد خط و خال را با یکدیگر می‌آورد و از خال، دانه و از خط، دام اراده کرده است و همچنین خط و خال معشوق را مرکز و مدار حسن و جمال می‌داند. / چشمه حیوان: ۵۳٫۳  / تشبیه: لب به لعل (اضافهٔ تشبیهی) و نیز لب لعل با موهای تازه‌رسته به چشمهٔ حیوان و سبزه‌های کنار آن (نوعی تشبیه مرکب) / معنی: می‌خواهی بدانی که موهای نورسته چهره و لبان سرخت را به چه تشبیه کنی؟ اگر من تشبیه کنم می‌گویم لبت با موهای تازه‌روییدهٔ کنار آن به لب چشمهٔ حیوان می‌ماند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

محبوب: مطلوب و دوست داشتنی / مجاز: سر زلف به علاقه جزء و کل تمام (زلف) / تشبیه: روزگار به زلف پریشان مانند شده است / آرایه تکرار: سر زلف، پریشان / آرايهٔ استخدام: واژه «پریشان» در رابطه با «زلف» در معنی «درهم و برهم بودن آن»، و در ارتباط با «روزگار» در معنی «اضطراب و پریشانی» به کار رفته است. / معنی: از زمانی که گیسوان پریشان تو را دوست گرفته است، روزگارم مثل سر زلف پریشان تو آشفته گشته است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کنایه: کشتهٔ عشق (شیفته و بی‌قرار عشق) / معنی: اگر کشتهٔ غم عشق تو غم خود را بیان نکند چه کند؟ تصور مکن که تو خون بریزی و این عمل تو آشکار نگردد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

موم: ۱۶۷٫۳ / زینهار: ۱۳٫۹ / سندان: آهنی ضخیم که فلزات و جزء آن را بر آن نهند و با پتک کوبند. / تشبیه: رخ به خورشید (اضافه تشبیهی) و نیز «هر که» به موم مانند شده است. / تناسب: موم و نرم، سخت و سندان / تضاد: نرم، سخت / تضاد معنوی: موم، سندان / معنی: هر کسی که در برابر چهره چون خورشیدت مثل موم نرم نشد، البته که دلی چونان سندان سخت دارد! - منبع: شرح غزل‌های سعدی

نادر افتادن: به ندرت پیش آمدن، محال بودن / بلد: سرزمین، شهر / تشبیه مرکب: دیدن و عاشق نشدن مثل در سرزمین کفر مسلمان ماندن. / معنی: اینکه کسی به وصال تو دل نبندد، به ندرت اتفاق می‌افتد؛ مثل اینکه بگویند کسی در سرزمین کفر ادّعای مسلمانی کند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

زار گریستن: به شدّت گریه کردن / کنایه: چون برق خندیدن (بلند و به سرعت خندیدن) / تضاد: خندیدن، گریستن / تشبیه: خنده به برق و گریه به باران مانند شده است. / معنی: تو که مثل آذرخش خنده سر می‌دهی، چه غمی داری از اینکه من مثل باران بدینسان زار گریه کنم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

حیرت: در لغت به معنی سرگشتگی و سرگردانی است و در اصطلاح صوفیان، امری است ناگهانی که هنگام تأمل و حضور و تفکر در دل وارد شود و صوفی و عارف را از تأمل و تفکر باز دارد. حیرت از مقامات عالیه سیر و سلوک است که وادی ششم از هفت وادی عطار است که بعد از آن وادی فقر و فناست. / کنایه: طعنه زدن (خرده گرفتن، سرزنش کردن و بدگویی نمودن) / معنی: داد و انصاف نیست که به حیرت و سرگشتگی سعدی بخندی؛ زیرا نمی‌توان کسی را یافت که چنین رویی را ببیند و متحیر و سرگردان نگردد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

بالا: قد و قامت / انس: الفت و همدمی / معنی: هر کس که با چهره و قامت تو انس و الفتی ندارد، مثل حیوانی است که قدش مثل قد انسان است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی