غزل شمارهٔ ۲۱۳

سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۱۳

دوش بی روی تو آتش به سرم بر می‌شد

و آبی از دیده می‌آمد که زمین تر می‌شد

تا به افسوس به پایان نرود عمر عزیز

همه شب ذکر تو می‌رفت و مکرر می‌شد

چون شب آمد همه را دیده بیارامد و من

گفتی اندر بن مویم سر نشتر می‌شد

آن نه می بود که دور از نظرت می‌خوردم

خون دل بود که از دیده به ساغر می‌شد

از خیال تو به هر سو که نظر می‌کردم

پیش چشمم در و دیوار مصور می‌شد

چشم مجنون چو بخفتی همه لیلی دیدی

مدعی بود اگرش خواب میسر می‌شد

هوش می‌آمد و می‌رفت و نه دیدار تو را

می‌بدیدم نه خیالم ز برابر می‌شد

گاه چون عود بر آتش دل تنگم می‌سوخت

گاه چون مجمره‌ام دود به سر بر می‌شد

گویی آن صبح کجا رفت که شب‌های دگر

نفسی می‌زد و آفاق منور می‌شد

سعدیا عقد ثریا مگر امشب بگسیخت

ور نه هر شب به گریبان افق بر می‌شد

برگردان به زبان ساده

دوش بی روی تو آتش به سرم بر می‌شد

و آبی از دیده می‌آمد که زمین تر می‌شد

دوش: دیشب ٫ آب: اشک / کنایه: آتش به سر برشدن (بی‌خود و بی‌قرار شدن) ٫ ایهام تناسب: بین «دوش» در معنی «کتف»، که در اینجا مراد نیست با «روی، سر، دیده» ٫ تضاد: آتش، آب ٫ تناسب: آب، تر / معنی: دیشب در فراق تو آتش اندوه از سرم زبانه می‌کشید و اشکی از دیدگانم جاری بود که زمین را تر می‌کرد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

تا به افسوس به پایان نرود عمر عزیز

همه شب ذکر تو می‌رفت و مکرر می‌شد

افسوس: حسرت و دریغ / ذکر: ۱۷۲٫۳ / معنی: برای اینکه عمر گرانمایه با افسوس و دریع سپری نشود، ذکر تو در میان بود و در تمام طول شب آن را تکرار می‌کردیم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

چون شب آمد همه را دیده بیارامد و من

گفتی اندر بن مویم سر نشتر می‌شد

بن مو: بیخ و ته مو ٫ نشتر: نیشتر، تیغ / تضاد: بن، سر / معنی: وقتی شب فرا می‌رسد، چشم همگان به خواب می‌رود و می‌آرامد؛ اما گویی سر نشتر به ذره ذره وجودم می‌خلد و مرا بی‌تاب و بی‌خواب می‌کند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آن نه می بود که دور از نظرت می‌خوردم

خون دل بود که از دیده به ساغر می‌شد

نظر: چشم ٫ ساغر: جام و پیاله شراب / معنی: آنچه دور از نگاه تو می‌نوشیدم شراب نبود؛ بلکه خون دلم بود که از دیدگانم به ساغر می‌ریخت. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

از خیال تو به هر سو که نظر می‌کردم

پیش چشمم در و دیوار مصور می‌شد

خیال: تصور چیزی در ذهن هنگامی که در پیش چشم نباشد، تصویر معشوق ٫ مصوّر شدن: منقّش گشتن، به تصویر در‌آمدن / معنی: به هر جانبی که می‌نگریستم در اثر پرتو خیال تو در و دیوار پر از نقش و نگار می‌شد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

چشم مجنون چو بخفتی همه لیلی دیدی

مدعی بود اگرش خواب میسر می‌شد

مجنون و لیلی: ۷٫۱۰٫ / مدعی: ۱۸٫۲ / معنی: دیدگان مجنون آنگاه که او به خواب می‌رفت فقط لیلی را در خواب می‌دید؛ اما اگر می‌توانست بخوابد لاف‌زنی بود و نه عاشقی صادق. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

هوش می‌آمد و می‌رفت و نه دیدار تو را

می‌بدیدم نه خیالم ز برابر می‌شد

هوش آمدن و رفتن: به خود آمدن و بی‌خود شدن ٫ دیدار: چهره ٫ شدن: رفتن / معنی: گاه گاهی به هوش می‌آمدم و باز بی‌خود می‌شدم؛ ولی در این شرایط نه چهره تو را می‌دیدم و نه خیال تو از برابرم دور می‌شد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

گاه چون عود بر آتش دل تنگم می‌سوخت

گاه چون مجمره‌ام دود به سر بر می‌شد

عود: ۵۹٫۳ ٫ مجمره: منقل و آتشدان، عودسوز / کنایه: دل تنگ (دل افسرده و غمگین). دود به سر شدن ( آه کشیدن) ٫ جناس لاحق: عود و دود، بر و سر / تشبیه: دل به عود و سعدی به مجمره مانند شده است. / معنی: گاهی دل تنگم مثل عود بر آتش می‌سوخت و گاهی مثل آتشدانی بودم که از فراز آن دود بر‌می‌خاست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

گویی آن صبح کجا رفت که شب‌های دگر

نفسی می‌زد و آفاق منور می‌شد

کنایه: نفس زدن (سخن گفتن، دم زدن) ٫ تلمیح: نفس زدن ( آیه ۱۸) سورة تکوير (۸۱) والصبح إذا تَنَفَّس، و سوگند به صبح چون بدمد. ٫ استعارهٔ مصرحه: صبح (یار زیبارو) / معنی: آیا آن صبحی که در شب‌های دیگر وجود داشت و نفسی می‌زد و جهان را نورانی می‌کرد به کجا رفت؟ - منبع: شرح غزل‌های سعدی

سعدیا عقد ثریا مگر امشب بگسیخت

ور نه هر شب به گریبان افق بر می‌شد

عقد: گردن‌بند / ثريّا: ۳٫۷٫ / افق: کرانهٔ آسمان / برشدن: برخاستن، ظاهر شدن / معنی: ای سعدی، آیا امشب ثریا مثل گردنبندی از هم گسیخته است؟ زیرا پیش از این هرشب به گردن افق آویخته می‌شد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی

غزل شمارهٔ ۲۱۳

اطلاعات

برگردان به زبان ساده