غزل شمارهٔ ۲۰۲

جفا از سوی معشوق، دل‌‌آزار نیست بلکه آن عاشق که نتواند جفا و تلخی دوست را تحمل کند عاشق حقیقی نیست.

کنایه: سر در قدم رفتن (جانبازی کردن، خود را نثار نمودن) ٫ ایهام: بسیار نباشد ۱- سرها زیاد نیستند ۲- این مسأله مهم نیست / تضاد: سر، قدم / معنی: اگر فریادی زنند که سری نثار گامی شد، در این باره زیاد سخن نگویید؛ زیرا این عمل اهمیتی ندارد، یا این سرها که در قدم او نثار می‌شود زیاد نیست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

تلمیح مصراع اول اشاره است به آیه ۷۲ سوره احزاب (۳۳): «إنا عرضنا الأمانة على  السَّمواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَانين أن يحملها وأشفقن منها وحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُوماً  جهولاً، ما این امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه داشتیم، از تحمل آن سر باز زدند و از آن ترسیدند. انسان آن امانت را بر دوش گرفت که او ستمکار و نادان بود.» بین مفسّرین درباره امانت اختلاف نظر است؛ پاره ای آن را قرآن، برخی عقل و شناخت و عده‌ای نیز روح الهی تفسیر کرده‌اند که خداوند آن را فقط در انسان دمیده است؛ ولی  بیشتر عرفا آن را عشق می‌دانند که خاص انسان است. ٫ کنایه: سبک روح (لطیف و ظریف، شاد و خرّم، ضدگران جان) ٫ جناس خط: بار، یار ٫ جناس زاید: بار، بر ٫ نوعی  ردالصدر على العجز: بار / معنی: آن باری را که حتی فلک با تمام عظمتش نمی‌تواند برگیرد، اگر یار ظریف و شادمان بر دل عاشقان نهد، حملش برای آنان دشوار نیست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

سعدی مصراع اول را در قسمت مواعظ در قصیده‌ای چنین سروده است: نابرده رنج گنج میسر نمی شود...مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد. (کلیات سعدی، ۷۱۲) / تشبیه مرکب: مصراع اول مشبه، مصراع دوم مشبّه‌به / جناس لاحق و تضاد: گنج، رنج / تضاد: شب و روز / معنی: تا رنج و سختی تحمل نکنی، به گنجی دست نمی‌یابی؛ درست بدان سان که تا شب سپری نگردد، صبح آشکار نخواهد شد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آهنگ: در اینجا به معنی «کِشنده» آمده است. (لغت نامه) / آهنگ دراز شب: شب طولانی و دراز و دیرکشنده ٫ رنجوری: غم و دردمندی ٫ مشتاق: شیفته و عاشق / معنی: از کند سیری شب طولانی عاشق دردمند نمی توان با کسی که در آسودگی خفته است سخن گفت. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

شب مستی: شب دلدادگی و عشق و بی‌خودی ٫ رنجور: بیمار / خاستن: بیدار شدن / تضاد: خاستن، خفتن / تناسب: خواب، شب، خفتن / معنی: از چشمان به خواب نرفته مست من سؤال کن؛ زیرا خواب شبانهٔ مست مثل بلند شدن و خوابیدن مریض نیست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ارادت: دوستی از روی اخلاص و توجه خاص / جناس لاحق: دست، است / معنی: اگر برای کشتن من دست به شمشیر ببری عشق من تغییری نمی‌یابد؛ زیرا آنجا که دوستی خالص وجود داشته باشد جایی برای انکار عشق باقی نمی‌ماند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کم: که مرا / جناس لاحق: خبر، خار ٫ استعاره مصرحه: گل (معشوق) خار (رنج و غم عشق) / تضاد: گل، خار / معنی: دوستی مرا با گل باور مکن، مگر زمانی که پای برهنه بر سر خار روم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

الم: درد / شوق: ->  ۷۲٫۵  / معنی: مرغان قفس غمی دارند و اشتیاقی برای رهایی، و مرغی که گرفتار نیست، آن را  در‌نمی‌یابد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

صورت غیب: نقش و تصویر عالم غیب و ملکوت ٫ زنگار: ۹۷٫۷ / تشبیه: دل به آینه مانند شده است ٫ استعارة مکنیه: صورت غیب / معنی: دل همچون آینه است و میتواند چهره عالم غیب را در خود منعکس سازد؛ به شرط آنکه بر آن غبار و زنگ نفْس ننشسته باشد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

نسیم: بوی خوش صبحگاهی، باد صبا ٫ اسحار: جمع سحر / معنی: ای سعدی، جانداری که سرش از خواب صبحگاهان سنگین گردد، دیگر به فکر نسیم جانبخش سحرگاهان نمی‌افتد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

بصارت: بصیرت و آگاهی / یوسف: ۵۷٫۳ / صدیق: راستگو، لقبی است برای حضرت یوسف (ع) که در آیه 46 سوره یوسف (۱۲) آمده است: یوسف ایها الصديق / معنی: آن کسی که چشم دلش بینا نیست، یوسف صدیق را در جایی برای فروش عرضه می‌کند که خریداری ندارد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی