غزل شمارهٔ ۲

ای نفحهٔ روح‌بخش باد سحرگاهی، آفرین بر تو که از برِ یار آمده‌ای و بوی خوش باطراوت حاصل هم‌جواری با یار است. [نَفَس: نفحه و نکهت و بوی خوش / باد صبا: نسیم صبحگاهی / خرم: شاداب و شادمان / از بر: از سوی / مرحبا: آفرین] ـ شرح غزل‌های سعدی

ای کاروان شب، از صبح وصال معشوق جه خبر داری؟ و ای هدهد باد صبا، از شهر سبا، سرزمین معشوق چه پیامی آوردی؟ [قافله: کاروان / مرغ سلیمان: کنایه از هدهد که به فارسی پوپک و شانه‌به‌سر گویند. داستان این مرغ و پیام بردنش از طرف سلیمان به بلقیس، در قرآن کریم آیات 20 به بعد سورهٔ نمل آمده است. / سبا: نام شهری است در یمن که بلقیس ملکهٔ آن بود که به روایت تورات با سلیمان، پادشاه یهود، ملاقات کرده و با او روابط دوستانه داشته است. بر طبق روایات اسلامی، سلیمان او را به زنی گرفت که در آیات فوق از آن یاد شده است.] - شرح غزل‌های سعدی 

آیا آن یار و مصاحب، هنوز از من خشمگین است؟ یا از رضا و خشنودی، گفتگویی به میان می‌آید؟ [حریف: یار یکدل و یکرنگ، دوست هم‌پیاله و باده‌نوش / سخن رفتن: سخن به میان آمدن، گفت‌و‌گو کردن / رضا: خشنودی و موافقت] ـ شرح غزل‌های سعدی 

ای بادِ صبا، پیام‌آور صلح و آرامشی یا ناسازگاری؟ و اینک من با ترس به سویش بروم یا با امیدواری؟ [خلاف: مخالفت و ناسازگاری / خوف: بیم و ترس / رجا: امیدواری] ـ شرح غزل‌های سعدی 

ای باد ملایم صبحگاهی که قاصد کوی یاری، اگر دوباره بر سرِ کوی محبوب گذر کردی، [پیک: قاصد / نسیم: باد ملایم]- شرح غزل‌های سعدی 

پیام مرا به او برسان و بگو که از منِ ضعیف، جز نیم‌جانی باقی نمانده است. به‌راستی کالبد بی‌جان من، یعنی جسمِ من دور از تو که در حکمِ جان هستی، چه قدر می‌تواند بقا و دوام داشته باشد. [رمق: باقی جان، تاب و توان / صورت بی‌جان: کالبد و جسم بی‌جان]- شرح غزل های سعدی

ای یار، پس از آن همه دلبری و عهد و پیمان، کارِ درستی نکردی که وفای خویش را به سر نبردی. [نیک: خوب / وفا: مقابل جفا به معنی وعده به جا آوردن و به سر بردن دوستی و عهد و پیمان، ثبات در قول و سخن و دوستی] ـ شرح غزل‌های سعدی 

اما در صورتی که زمانی برای پیوستگی و وصال وجود داشته باشد، صلح و آشتی تو با من این رویداد را به دست فراموشی خواهد سپرد و از یادِ من خواهد برد. [لیکن: اما، ولی، با این همه، در فارسی به صورت لیک هم بکار می‌رود. / دور: وقت و زمان و نوبت / فراموش کند: موجب فراموش گردانیدن شود / ماجرا: سرگذشت، قصه و واقعه، سرگذشت و اتفاق و آنچه گذشته باشد.] ـ شرح غزل‌های سعدی 

تا دستِ اجل گریبان مرا نگیرد و زمان مرگ فرا نرسد، ای معشوق، دست از دامنت برنمی‌دارم و رهایت نمی‌کنم. [گریبان = بخشی از جامه که پیرامون گردن قرار گیرد، یقه] - شرح غزل‌های سعدی 

آن کسی که دوست را در محنت و گرفتاری فراموش کند، حقیقتاََ دوست نیست. (دوست حقیقی نیست). [به‌حقیقت: حقیقتاََ و واقعاََ] - شرح غزل‌های سعدی 

در راه طلب کردن تو هر جراحتی که به طالب وارد آید، عین راحت است. همچنانکه کسی به امید رسیدن به دارو، درد را تحمل می‌کند. / مصراع دوم، تمثیلی است برای تأکید معنی مصراع اول. [خستگی: ریش، جراحت / راحت: آسایش و آرامش] - شرح غزل‌های سعدی 

من همانند چنگ قادر به بلند کردن سر و اعتراض کردن نیستم. حتی اگر پوستم بر اثر سیلی ضربه‌هایی که بر من نواخته می‌شود مثل دف از هم بدرد. [سر برآوردن: سر را بلند کردن / چنگ: از سازهای زهی قدیم که سری خمیده داشت و با انگشتان می‌نواختند. (واژه‌نامه موسیقی ایران زمین) / دف: از خانواده آلات موسیقی ضربی یا کوبه‌ای است که به آن دایره نیز می‌گویند / قفا: سیلی] در این بیت شاعر به چنگ و دف تشبیه شده است. - شرح غزل‌های سعدی 

هر بامدادی که از عشق سخن می‌گویم؛ روز دیگر، آن اظهار عشق را آشکارا از دیگران می‌شنوم. [دم زدن: سخن گفتن / برملا: آشکار و ظاهر] - شرح غزل‌های سعدی 

داستان دردِ عشقم همه جهان را فرا گرفت، نفسِ آشنا در چه کسی تاثیر نمی‌کند؟ (چه کسی می‌تواند از تاثیر نفسِ آشنای سعدی در امان بماند.) [آشنا: یار و دوست] - شرح غزل‌های سعدی 

اگر ناله سعدی به کوه برسد، کوه با زبان پژواک، آن ناله را منعکس خواهد کرد. (کوه هم از نالهٔ سعدی متأثر می‌شود.) [صدا: پژواک، انعکاس صوت] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی