غزل شمارهٔ ۱۵۳

سر خویش را از روی تسلیم در برابر حکم و خواست تو فرود آوردیم و در انتظار این هستیم که ببینیم فکر جهان‌آرای تو در مورد ما چه تصمیمی خواهد گرفت. [ رای: فکر و اندیشه، حکم و فرمان / جهان‌آرای: جهان‌آراینده، زینت‌دهندهٔ جهان / سر تسلیم نهادن: کنایه از مطیع و فرمانبردار شدن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

تو چونان فرمانروایی هستی که به هر کجا فرود آیی و سراپرده برافرازی، هیچ کس نمی‌تواند جایت را بگیرد و با تو برابری نماید. [ خیمه زدن: کنایه از جایی فرود آمدن، مقیم شدن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

همانگونه که بیمار آب‌طلب از چشمهٔ آب شیرین و گوارا سیر نمی‌شود، از دیدن تو که مهر را افزون می‌کند نمی‌توان سیر شد. [ مستسقی: مبتلا به بیماری استسقا، که آن نام مرضی است که بیمار آبِ بسیار خواهد و هرچه آب می‌نوشد عطشش برطرف نمی‌گردد و سرانجام به سبب کثرت شرب در‌می‌گذرد / نوشین: منسوب به نوش، شیرین و گوارا / مهرافزا: آنکه مهر و محبّت می‌افزاید، مهربان ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

روزگار درازی است که عشق تو را در اندیشه می‌پرورانم و قطعاََ این عشق جز با سر باختن از سرم بیرون نمی‌رود. [ سَودا: یکی از اخلاط اربعه که غلبهٔ آن موجب عشق و هوس و خیال (مالیخولیا) می‌شود / در سر داشتن: کنایه از اسیر و پایبند بودن / سر رفتن: کنایه از تباه شدن، مردن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

من به اندازهٔ آن خاکی هم که بر آن می‌گذری و بر پایت بوسه می‌زند، در نظر تو مقام و منزلتی ندارم. [ قدر: مقدار و ارزش / بوسه بر پای زدن: مطیع و فرمانبردار گشتن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دوستان بر من خُرده می‌گیرند که هوشیاری به خرج ندادی تا پایت که می‌توانست گِرد جهان برآید، به گِل فرو شد و اسیر و گرفتار ماندی. [ جهان‌پیما: جهانگرد / پای به گِل فرو رفتن = کنایه از سرگشته و گرفتار بودن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

چشم و جانی که در سر و تن من است، اگر نتواند صورت لطیف چون جان تو را خوب بنگرد، ارزشی نخواهند داشت. [ تأمّل: نیک نگریستن / جان‌آسا: آسا پسوند شباهت است، مانند جان ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کس دیگری وجود ندارد که بتوانم آن‌سان که به تو دل بسته‌ام به وی عشق ورزم، مگر اینکه بتوان نظیر و مانند تو را در آینه دید. یعنی همتایی نداری و فقط خودت مانند خودت هستی. [ شاید: از مصدر شایستن، به معنی لایق و سزاوار است / جناس زاید: هم، همتا ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

امروز روزی است که مردم باید برای سیر و تفرّج به صحرا روند، برخیز تا سرو از قد و بالایت شرمسار گردد. [ بالا: قد و قامت / تشبیه مضمر و تفضیلی: تشبیه قامت معشوق به سرو و برتری قد او بر آن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دیشب در خواب معشوق زیباروی خود را دیدم که می‌گفت: ای سعدی، به سخن دشمنانت توجّهی نکن. [ دوش: دیشب / واقعه: حالتی است بین خواب و بیداری که مکاشفه هم نامند و نیز آنچه در دل فرود آید. / نگارین: منسوب به نگار، زیبا چون نگار / نگار: معشوق، یار زیباروی، از آن جهت که معشوق خود را آرایش می‌کند و زینت می‌دهد، به او نگار گفته‌اند. / اعدا: جمعِ عدو به معنی دشمنان ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

زیرا وقتی می‌توانی برای دیدار من عاشقی راستین به شمار آیی که به دنیا و آخرت بی‌توجّه باشی. [ دیدار: ملاقات، چهره / عقبی: آخرت / پروا: توجّه و التفات ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

طالب و خواهان معشوق کسی است که از شیر درنده هم روی نگرداند، یا اینکه شمشیر هم باعث تغییر او نشود. [ طالب: طلب‌کننده / رای: فکر و اندیشه، عزم و اندیشه ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی