غزل شمارهٔ ۱۴۸

از آنجا که نمی‌توان از پرداختن به تو چشم پوشید، پس ناگزیر باید همانند گوی ضربه‌های چوگانت را تحمل کرد. [ احتمال: تحمل کردن / تناسب: میدان، گوی، چوگان ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

به حقیقت سوگند یاد می‌کنم که از تو قطع امید نخواهم کرد و به دوستی قسم می‌خورم که عهد و میثاق با تو را نخواهم شکست. [ به‌راستی: قسم به راستی و حقیقت، اگر قید در نظر گرفته شود به معنی در‌حقیقت.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر می‌پسندی که هلاکم سازی و چنانچه اراده کرده‌ای که مرا باقی بگذاری، برایم یکسان است، زیرا هر چیزی که دستور دهی، فرمانت روان و موثر است. [ نافذ بودن فرمان: روان و جاری بودن فرمان و حکم / تضاد: هلاک، بقا / جناس لاحق: گرم، ورم / تناسب: حکم، فرمان ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای محبوب من، اگر تو که عیدی میمون و خجسته هستی، پیمان خویش نگه‌داری و بدان عمل کنی، بخیلم اگر خود را قربانی تو نسازم. [ به عهد باز آمدن: به پیمان باز آمدن، بر سر قول و میثاق بازگشتن / تشبیه: تو (معشوق) به عید همایون مانند شده است. / تناسب: عید، قربان ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دیگر ماه تمام روشنایی زیادی ندارد، زیرا سپیدی گردن و سینه‌ات که چونان آفتابی از گریبانت می‌تابد، به آن مجال پرتوافشانی نمی‌دهد. [ مه دوهفته: ماه شب چهارده، بدر / فروغ: روشنی و درخشش / گریبان: یقه / تناسب: مه، آفتاب، تابیدن / استعارهٔ مصرحه: آفتاب، سپیدی گردن و سینه ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

سرو نه حتی، اگر درخت بهشتی طوبی هم به باغ می‌آمد و خرامیدن قامت تو را می‌دید، شرمسار می‌شد. [ خرامان: خوش‌رفتار، روندهٔ با ناز و تکبر / تناسب: سرو، طوبی، باغ / تشبیه: قد خرامان یار به سرو طوبی و برتری قد معشوق بر آن دو. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

هیچ صاحب‌دلی وجود ندارد که به چشمان فتّان تو بنگرد و دل از کف ندهد. [ نظر: نگاه / کنایه: صاحب‌دل (بینا و آگاه، پارسا و روشن‌دل)، بیدل (دل‌خسته و آزرده‌خاطر، دل‌باخته و عاشق) / ایهام تضاد: بین "بی‌دل" در معنای "نداشتن دل" که اینجا منظور نیست با "صاحب‌دل" ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

عزم و ارادهٔ سر‌خوشان و رندان عاشق‌پیشه را می‌ستایم که به تو صادقانه عشق می‌ورزند و بیزارم از کردار زاهدان که در نهان دل با تو دارند، ولی شهامت آشکار کردن عشق در آنان نیست. [ شنگولیان: جمع شنگولی و شنگولی منسوب به شنگول در معنی زیبا و رعنا، شوخ و ظریف / رندان: جمع رند، بیت دوم غزل ۱۱ / زاهد: پارسا، بی‌میل به دنیا / نظر: نگاه / کنایه: غلام همت کسی بودن (مرید همت بلند کسی بودن) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

گر چه یکسره با ما جفا کرده‌ای، نیکی  نصیبت باد!  بازگرد که دعای نیکمردان تو را از چشم بد در امان می‌دارد. [ چشم بد: "چشم‌زخم، آزار و نقصانی که از اثر نظر بد به کسی و یا چیزی رسد، چشم شور" / تضاد: بد، نیک / آرایهٔ تکرار: نیک ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

به خاک پایت سوگند یاد می‌کنم که اگر سعدی در راه عشق تو سر ببازد، هنوز هم در ادای دین نسبت به نیکی تو کوتاهی کرده است. [ به خاک پات: سوگند به خاک پای تو / مقصر: آن که در کار سستی می‌کند، کوتاهی‌کننده / ادا: به جای آوردن، گزاردن دَین و رساندن وام ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی