غزل شمارهٔ ۱۳۶

ای کسی که تماشای تو موجب راحت و خندیدنت بلایی است، از لحاظ زیبایی بر همهٔ زیبارویان پیشی گرفتی. [ آفت: بلا و گزند / خوبان: جمع خوب، زیبارویان / لطافت: نرمی و لطف، طراوت و تازگی / کنایه: گوی ربودن (پیروز شدن) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای آنکه از لحاظ جمال و زیبایی مثل تصویرهای روی پارچهٔ شهر ختا هستی و ای در لطافت چونان قطرات باران بهاری، [دیبا: پارچهٔ ابریشمی / خطا (ختا): غزل ۱۲۲ بیت ۳ / نکویی: خوبی و لطافت / نظافت: پاکی / تناسب: قطره، باران ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای زیبارو، هر بار که با بی‌پروایی و شنگی، هستیِ کسی را مثل سرزمینی فتح کردی، خیال، تو را مثل جانشینی بر آن ملک مستقر ساخت. [ شوخی: گستاخی و بی‌پروایی، دلیری، شنگی / خیال: تصور چیزی در ذهن هنگامی که در پیش چشم نباشد، تصویر معشوق / خلافت: جانشینی ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای معشوق همچون سرو خرامان، از راه رحمت و بخشایش بر ما گذری کن و ای کسی که در تابندگی به ماه می‌مانی، از سر مهربانی به ما نظری بیفکن. [خرامان: روندهٔ با ناز و تکبّر و تبختر، خوش‌رفتار / دُر‌افشان: درخشان و تابان / نظر: توجه و عنایت، نگاه / رأفت: مهربانی.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

به من می‌گویند: او را ترک کن و برو تا لذت همنشینی با او از یادت برود؛ اما می‌ترسم دوری راه، عشقم را نسبت به او افزون کند. [ صحبت: دوستی و محبت / هوس: میل و آرزو / بُعد مسافت: دوری راه / جناس اشتقاق: برو، برود.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای خرد، آیا به تو نگفتم که در قلمرو عشق برایت جایی نیست؟ آری، در دوران حکومت خاقان ترکستان خلافت کردن ممکن نیست. / خاقان: لقب پادشاهان چین و ترک / خلافت: در اینجا به معنای مطلق "حکومت". / عارفان عقل را دو گونه دانسته‌اند: عقل جزیی و مادی یا عقل معاش و دیگر عقل ماعُبِدبِه‌ِالرّحمان و یا به تعبیر دیگر عقل معاد که عقل الهی است. مخالفت عارفان از جمله شیخ اجل با عقل جزیی و یا به قول فلاسفه عقل هیولانی است که با عشق مخالف است و برای شناخت رازهای نهانی نامحرم و به معرفت حق راه نمی‌برد. سعدی به دفعات و مکرر مخالفت عشق و عقل را در غزل‌های خود بیان نموده است.-» بیت چهارم غزل ۹ ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

سرو از لحاظ تناسب در برابر قامت تو زیبا نیست و ماه هم نسبت به روی زیبایت زیبا به نظر نمی‌آید. [ با: در هر دو مصراع "بای" مقابله است، در برابر/ به اضافت: به نسبت ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

هر عاشقی که معشوق به وی وعدهٔ کشتن دهد، نباید از مرگ هراسی داشته باشد. [ مخالفت: ترس و بیم/ کنایه: دلارام (معشوق و محبوب) / تناسب: کشتن، مرگ.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

عاشقی که طالب یار است، صد خوان برای دشمنان می‌گسترد، به امید آنکه روزی او معشوق را چون میهمانی بر سر آن خوان ببیند. [باشد که: شاید که، امید است که /ضیافت: مهمانی] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

شمشیر در دست محبوبان، لطیف و زیباست و عاشق مفلس نباید از لطافتی که در شمشیر عزیزان هست، رنجیده گردد. [ظرافت: زیبایی و لطافت / درویش: عاشق تنگدست] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای سعدی، آنگاه که اسیر عشق گشتی، در برابر تقدیر تسلیم باش؛ زیرا در دریا هم مروارید و مرجان وجود دارد و هم هول و هراس. [ هول: ترس / مخافت: بیم/ کنایه: تن به قضا دادن (تسلیم تقدیر و پیشامد شدن) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی