غزل شمارهٔ ۱۳۳

دیشب تصور چهرهٔ تو در نظرم به حرکت در‌آمده بود و هستی‌ام که در اثر بلای عشق آزرده گشته بود، ناآگاهانه به هر سوی جولانی می‌کرد. / خیال: تصور چیزی در ذهن هنگامی که در پیش چشم نباشد، تصویر معشوق / دوش: دیشب / نظر: نگاه و چشم / خسته: آزرده و مجروح - شرح غزل‌های سعدی 

تن هما گونم که از آشیان شادی دور مانده است، مثل مرغ سربریده در خاک می‌تپید. / هما: «مرغی است افسانه‌ای که استخوان می‌خورد و مبارک و خوش‌یمن است و سایه‌اش بر سر هر کس افتد، به دولت و سلطنت رسد. در ادبیات فارسی آن را مظهر فرّ و شکوه دانند و به فال نیک گیرند.» (لغت‌نامه) / شخص: جسم و ذات، خود / به خاک بر گشتن: بر خاک غلتیدن / تشبیه: شخص و تن به هما و شادی به آشیان (اضافهٔ تشبیهی) و نیز: همای شخص به مرغ حلق‌بریده مانند شده است. - شرح غزل‌های سعدی 

دل ناتوانم از آن روی آهی خون‌آلود بر کشید که در میان خونابهٔ جگر به گردش در آمده و رنج و محنت بسیاری را تحمل کرده بود. / کنایه: در میانهٔ خونابهٔ جگر گشتن (دچار رنج و محنت بسیار بودن). - شرح غزل‌های سعدی 

از غم و اندوه عشق آنچنان به فریاد آمدم که دل زهره هم به درد آمد و برای نشان دادن موافقت خود با من نوحه سر داد. / غریو: بانگ و فریاد، ناله و زاری / موافقت: سازگاری و توافق / زهره: «ناهید، از سیاره‌های منظومهٔ شمسی است و در شعر فارسی نوازنده و خنیاگر فلک است و از نظر منجمان زهره سعد اصغر و مشتری سعد اکبر است.» (فرهنگ اصطلاحات نجومی) / نوحه‌گر: فغان و زاری‌کننده. - شرح غزل‌های سعدی 

در اثر بسیاری اشک چشمانم گسترهٔ خاک تر می‌شد و شدت صدای نوحه‌سرایی و نالیدنم گوش فلک را کر می‌کرد. / تشبیه خاک به فرش (اضافهٔ تشبیهی) / استعارهٔ مکنیه: گوش چرخ - شرح غزل‌های سعدی 

بنگر که چه تیر عشقی به دلم اصابت کرد و چگونه عاشق شدم که جانم در برابر هجرانت که چونان تیری است، سپر می‌گردد و هلاکت را می‌پذیرد؟ به سخن دیگر، بی‌عشق تو زنده ماندن ممکن نیست. / ناوک: تیر کوچک. / تشبیه: عشق به تیر و هجر و جدایی به ناوک (اضافهٔ تشبیهی) / ایهام: جان سپر گشتن ۱_ جان را سپر کردن ۲_ جان سپردن و هلاک گشتن / تناسب: تیر، ناوک، سپر. - شرح غزل‌های سعدی 

ای سعدی، بر این روزگار سخت و بلای عشق دل خوش دار، زیرا در آغاز عاشقی این روز را در نظر داشتم و پیش‌بینی می‌کردم. / در نظر گشتن: به چشم دیدن / کنایه: دل نهادن (پذیرفتن و رضا دادن، دل به کاری بستن) / آرایهٔ تکرار: روز / آرایهٔ التفات: مخاطب "سعدی" است که منادا واقع شده و "در نظرم مجسم می‌گشت" به جای "در نظر می‌گشت" آمده که سوم شخص غایب است. ـ منبع : شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی