غزل شمارهٔ ۱۰۰

این رامشگر از کجا آمده است که در میان سرود خود نام دوست را بر‌می‌خواند؟ بگویید تا جان و جامه را به مژدگانی این پیام نثار کنم. [ مطرب: به طرب‌آرنده، رامشگر و نوازنده / بذل کردن: بخشیدن، نثار کردن، اشاره است به این رسم که وقتی به کسی خبر خوبی می‌داده‌اند، بر اثر شور و شوق جامه و دستار خود را به مژدگانی به آورندهٔ خبر خوش می‌داد. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دل به امید وفاداری یار حیاتی دوباره می‌یابد و جان با شنیدن کلام دوست سخت شادمان می‌گردد. [ وفا: مقابل جفا به معنی وعده به جا آوردن و به سر بردن دوستی و عهد و پیمان، ثبات در قول و سخن و دوستی / سماع: شنیدن، نغمه و آواز / کنایه: زنده شدن دل و رقص کردن جان (شاد و مسرور شدن دل و به هیجان آمدن جان) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

هرکس از عشق دوست سرمست گردد تا قیامت به حال خود باز‌نمی‌گردد. [ نفخ: دمیدن / صور: آنچه اسرافیل روز محشر خواهد دمید، یک بار جهت میراندن و بار دوم برای زنده کردن و میان هر دو نفخه چهل سال فاصله باشد. (لغت‌نامه) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر از این پس به شهر دیگری سفر کنم، جز نام دوست تحفه دیگری از اینجا برای مردم آن سرزمین نخواهم برد. [ دیار: جمع دار به معنی خانه‌ها، شهر و سرزمین / ارمغانی: تحفه و ره‌آورد ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آن کس که درد عشق به جان دارد، فقط به بوی معشوق بهبود می‌یابد و چنانچه در شرف موت باشد، فقط پس از جاری کردن نام دوست بر زبان جان خواهد داد. [ رنجور: بیمار و دردمند / رفتنی: گذشتنی، معدوم‌شونده و فناپذیر ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

روزگاری در سرزمین خویش فرمانروا بودم، ولی اکنون از روی اختیار با دوستی خالص غلامی دوست را پذیرفتم. [وقتی: زمانی / ارادت: دوستی از روی اخلاص و توجّه خاص] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر دوست با پرداختن به دیگری از من فارغ و بی‌نیاز است، من هرگز کس دیگر را جانشین دوست نخواهم کرد. [ فراغت: بی‌نیاز و بی‌اعتنا / قائم مقام: عوض و جانشین ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اکنون که نمی‌توان بر بالای بام دوست گام نهاد، چاره آن است که متواضعانه سر بر زیر بام وی نهی و تسلیم او باشی. [ پا بر بام دوست نهادن: عظمت و بزرگی یافتن / سر زیر بام دوست نهادن: تسلیم شدن، خوار و ذلیل گشتن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

چه کسی نزد پادشاه از من حقیر نامی خواهد برد؟ دریغا چه فاصله درازی است میان نیازمندی من و شکوه و بی‌نیازی دوست. [ درویش: فقیر و تهی‌دست / هیهات: چه دور است / افتقار: فقر و نیازمندی / احتشام: حشمت و شکوه ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر مراد و آرزوی دوست از میان برداشتن سعدی است، بیمی ندارم. این زندگی که در راه دوست جان نثار کنم، برایم کافی است. [ کام: مراد و آرزو / باک: ترس و بیم / حیات: عمر و زندگی ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی