برگردان به زبان ساده
مرا ز جور تو ای روزگار سفله نواز
بسیست غصه چگویم که قصه ایست دراز
هوش مصنوعی: از ظلم و ستم تو، ای دنیاِ پست و بی‌ارزش، غم بسیار در دل دارم. نمی‌دانم از کجا آغاز کنم، چرا که داستان غم‌هایم بسیار طولانی است.
بناز میگذرانند عمر بیهنران
هنروران ز تو افتاده اند در تک و تاز
هوش مصنوعی: در دل گزراندن زمان، هنرمندانی که در زندگی خود بی‌فایده به نظر می‌رسند، به زحمت می‌کوشند و تلاش می‌کنند، چون روبروی تو در نبرد و کوشش برای به دست آوردن چیزی هستند.
زدون نوازی تو هر که بد برهنه چو سیر
لباس گشت وجودش تمام همچو پیاز
هوش مصنوعی: هر کسی که از محبت و نوازش تو بی‌نصیب بماند، مانند کسی است که برهنه است و بدون پوشش، در حالی که وقتی وجودش پر از عشق و محبت شود، به طور کامل و زیبا مانند پیازی می‌شود که لایه‌هایش را کنار زده‌اید.
مرا که همچو صراحی مدام خون گریم
روا بود که کنم چون پیاله دل پرداز
هوش مصنوعی: من که مانند یک پیاله پر از خون گریه میکنم، آیا جایز است که مانند دل شکسته به سوز و گداز برسم؟
شکایتی که مرا از جفا و جور تو هست
چو سود نیست ز اطناب میکنم ایجاز
هوش مصنوعی: به خاطر ظلم و بی‌مهری تو، شکایتی دارم که فایده‌ای ندارد. به همین دلیل، به جای طولانی کردن حرفم، به اختصار بیانش میکنم.
ز راز دل نتوان پیش کس گشاد نفس
کجا کسی که زمانی نگاه دارد راز
هوش مصنوعی: راز دل را نمی‌توان نزد کسی فاش کرد، به ویژه اگر کسی باشد که توانایی حفظ آن را داشته باشد.
من ار چه ز آتش دل شمع وار بگدازم
ز من چنانکه ز پروانه نشنوند آواز
هوش مصنوعی: اگرچه قلبم مانند شمع از آتش عشق می‌سوزد و ذوب می‌شود، اما صدای من هیچ‌گاه به گوش کسی نخواهد رسید، همچون پروانه‌ای که به خاطر شعله عشق خود را فدای شمع می‌کند.
بکنج عزلت از آنم نشسته چون عنقا
که هیچ فضل ندانی تو باز را بر غاز
هوش مصنوعی: در گوشه‌ی تنهایی‌ام نشسته‌ام مانند پرنده‌ای افسانه‌ای که هیچ کمال و فضیلتی از تو نمی‌داند. تو هم به مانند غاز، تنها در مسیر خود باقی مانده‌ای.
بسعی تو چو بد و نیک را ثباتی نیست
تو خواه کار دلم را بساز و خواه مساز
هوش مصنوعی: سعی و تلاش تو هیچ تضمینی برای ماندگاری خوبی‌ها و بدی‌ها ندارد؛ پس چه بخواهی دل من را شاد کنی و چه نخواهی، نتیجهٔ کار تو نامشخص است.
ترا بس است خود این سرزنش که از خرفی
بنزد عقل تو یکسان بود نشیب و فراز
هوش مصنوعی: تو دیگر لازم نیست به این سرزنش‌ها توجه کنی، چرا که از نظر عقل تو، پایین و بالا یکسان است و این حرف‌ها ناشی از بی‌خود بودن است.
گهی نشمین شهباز میدهی بزغن
گهی شکارگه شیر شرزه را بگراز
هوش مصنوعی: گاهی آشیانه‌ی بلندپروازان را به بزها میدهی و گاهی نیز محل شکار شیرهای وحشی را در اختیار آنها قرار میدهی.
ندانمت که سرانجام تا ثمر چه دهد
خلاف سرور گیتی چو کرده ئی آغاز
هوش مصنوعی: نمی‌دانم این کار و راهی که آغاز کرده‌ام، در نهایت به چه نتیجه‌ای خواهد رسید، چرا که به هیچ‌وجه با شادی و خوشی جهان سر و کار ندارد.
وزیر مشرق و مغرب علاء دولت و دین
که در فضایل از اعیان دهر شد ممتاز
هوش مصنوعی: وزیر در دو سوی زمین، یعنی مشرق و مغرب، شخصی است برجسته در دولت و دین که در فضائل از دیگران ممتاز و برتر شده است.
اگر نه چون زغنی بی ثبات پس ز چه روی
بهر هواش چو شهباز میدهی پرواز
هوش مصنوعی: اگر مانند پرنده‌ای بی‌ثبات نیستی، پس چرا برای خواسته‌هایت مانند بازهای آزاد پرواز می‌کنی؟
گهی دیار خراسان و گه ممالک روم
گهی ممالک کرمان و کشور شیراز
هوش مصنوعی: گاهی به دیار خراسان می‌روم و گاهی به سرزمین روم، گاهی هم به کرمان و کشور شیراز سفر میکنم.
کز و غرض ز بدی قصد نیک مردانست
چه باک پاکتر آید زر طلا ز گداز
هوش مصنوعی: هرچند که بدی‌ها هدف نیک مردان را مورد هدف قرار می‌دهند، اما جای نگرانی نیست چون در نهایت، از ذوب شدن طلا، خالص‌تر و پاکتر به دست می‌آید.
دگر ز جور تو دانم که باز می نشود
بر وی اهل خراسان در تنعم و ناز
هوش مصنوعی: دیگر از ستم تو می‌دانم که اهل خراسان در آسایش و ناز زندگی نمی‌کنند.
مگر که سایه یزدان عنان مرکب عزم
چو آفتاب بتابد سوی خراسان باز
هوش مصنوعی: به نظر می‌رسد که برای دستیابی به هدف و اراده‌ای قوی، نیاز است تا نور divine (الہی) بر سر تصمیمات و اهداف ما بتابد و ما را به سمت خاوار، یعنی خراسان، هدایت کند. این نور می‌تواند نمادی از راهنمایی و الهام باشد که انسان را در مسیر صحیح قرار می‌دهد.
علاء دولت و دین کز شرف جنابش را
جهانیان همه چون کعبه میبرند نماز
هوش مصنوعی: شرافت و قدرت او در دین و دنیا باعث شده که همه مردم مانند کعبه به مقام و منزلت او ارادت و احترام بگذارند و به او روی آورند.
سخی دلی که جهانی بخشگسال کرم
بفتح باب در او همی برند نیاز
هوش مصنوعی: انسان بخشنده‌ای که دلش پر از سخاوت است، می‌تواند برکت و نیکی‌های بسیاری را به دیگران بدهد و نیازمندان را به خودش جذب کند.
زنان مرحمتش سیر خورده معده حرص
ز آب مکرمتش پر شده دو دیده آز
هوش مصنوعی: زنان از بخشش‌های او سیر شده‌اند و دل‌هایشان از محبت او پر شده است. چشم‌ها نیز از زیبایی‌های او پر شده‌اند و سیراب شده‌اند.
مثال حکم وی و امتثال گردون هست
مثال شاهی محمود و بندگی ایاز
هوش مصنوعی: حکام و پادشاهان نمونه‌هایی از اقتدار و قوانین هستند، همان‌طور که داستان شاه محمود و خدمتگزاری او ایاز نیز نمایان‌گر رابطه بین قدرت و اطاعت است.
مه دو هفته منازل از آن برد تنها
که بر صحیفه رویش ز خط اوست جواز
هوش مصنوعی: ماه که دو هفته از مسیر خود را طی کرده، تنها به این دلیل که بر روی چهره‌اش نشانی از خط آن شخص خاص وجود دارد.
اگر چه کار بد اندیش او کنون چو زرست
ولی سبک چو زرش سر جدا کنند بگاز
هوش مصنوعی: اگرچه اکنون کار بدی که او انجام می‌دهد به گونه‌ای است که مانند طلا به نظر می‌رسد، اما باید بدانیم که اگر او را از این کار جدا کنند، بی‌ارزش خواهد شد.
بگرد او نرسد خصم در هنر هرگز
نسیم عود کی آید ز بیخ اشتر غاز
هوش مصنوعی: در اطراف او بگرد و مراقب باش، زیرا دشمن هرگز به توانایی‌های او دسترسی نخواهد یافت. همچون بوی خوش عود که از ریشه‌اش به مشام نمی‌رسد.
زروی کسوت اگر چند امتیازی نیست
ولیک اطلس و اکسون توان شناخت ز خاز
هوش مصنوعی: اگرچه پوشش ظاهری ارزش چندانی ندارد، اما با پارچه‌های گرانبها و ممتاز می‌توان شخصیت و عمق وجود فرد را شناخت.
معانیی که ز لفظ وزیر مفهوم است
بنام اوست حقیقت بنام غیر مجاز
هوش مصنوعی: این بیت به این موضوع اشاره دارد که معناهایی که از واژه "وزیر" به ذهن می‌آید، به خاطر وجود خود واژه است، اما حقیقت واقعی آن به چیز دیگری مرتبط می‌شود که از آن به عنوان "غیر مجاز" یاد می‌شود. به عبارت دیگر، مفهوم واقعی و عمیق چیزی بیشتر از معنای ظاهری آن است.
جهانپناه وزیرا توئی که باز کنی
دری که هست ز رحمت بروی خلق فراز
هوش مصنوعی: تو مانند یک پناهگاه و وزیر هستی که دری را برای نیکی و رحمت به روی مردم باز می‌کنی.
مرا ببخت تو ایام وعده ها دادست
وصول کوکبه تست موسم انجاز
هوش مصنوعی: بخت من، ای دوست، روزهای وعده را به من هدیه داده و زمان رسیدن به مقام و آرزوی تو را فرا رسیده است.
ز شوق خدمت تو میل خاطرم بعراق
از آن سرست که اعراب کعبه را بحجاز
هوش مصنوعی: به خاطر عشق به خدمت به تو، دل من به عراق متمایل شده است، همان‌طور که اعراب به کعبه در حجاز جذب می‌شوند.
بگیر ملک خراسان ولی باستقلال
ممان که کوف شود همنشین با شهباز
هوش مصنوعی: بگیر حکومت خراسان را، اما مراقب باش که وابسته نشوی؛ زیرا ممکن است همچون کوف، همنشین و هم‌سخن با پرندگان بزرگ و شجاع شوی.
توئی که همت تو سر بدان فرو نارد
که در امور جهان با فلک بود همباز
هوش مصنوعی: تو کسی هستی که همت و تلاش تو باعث می‌شود سر خود را به پایین بیاوری، چون در کارهای جهان با آسمان و ستاره‌ها هم‌داستان هستی.
زیمن مدح تو اندر زمانه ابن یمین
نمود در صحف نظم آیت اعجاز
هوش مصنوعی: ابن یمین در زمان خود، در شعرهایش به ستایش تو پرداخت و کارهایش به گونه‌ای است که مانند معجزه‌ای در کتاب‌ها جلوه‌گری می‌کند.
کنند گوهر کان مهر بکر فکرم را
گر از قبول تو یابد گه زفاف جهاز
هوش مصنوعی: اگر گوهر عشق و محبت فکر من به تو برسد، اگر تو را بپذیری و به زناشویی با من تن در دهی.
همیشه تا که بود بر قبای اطلس چرخ
ز صبح و شام علم ز آفتاب و ماه طراز
هوش مصنوعی: در هر زمان، بر لباس ارزشمند آسمان، نشانه‌هایی از تابش خورشید و ماه دیده می‌شود.
بعنف گوش بد اندیش چون رباب بمال
بلطف جان نکوخواه همچو چنگ نواز
هوش مصنوعی: با دقت به صحبت‌های عاقلانه گوش بده، مانند سازی که به آرامی نواخته می‌شود. با محبت و لطافت به جان نیکوخواه نزدیک شو، مثل نوازنده‌ای که با چنگ می‌نوازد.
