برگردان به زبان ساده
باد میمون نهضت رایات شاه دین پناه
آنکه بر خلقش بحق کردست ایزد پادشاه
هوش مصنوعی: باد خوشبوی پیروزی و افتخار، نشانگر سلطنت و حمایت پادشاهی است که به درستی به مردم خود خدماتی ارزنده ارائه داده و به عنوان سایهای از رحمت و عدالت بر آنان سایه افکنده است.
شاه دین پرور نظام دولت و ملت کز اوست
سربلند و پای برجا در جهان دیهیم و گاه
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف پادشاهی میپردازد که با حمایت خود، دین و دولت را تقویت کرده و سبب سربلندی و استقرار ملت در جهان شده است. به عبارتی، او مانند یک تاج و نشان در دنیا بر سر ملت قرار دارد و موجب ثبات و افتخار آنهاست.
و آنکه شاه اختران دربندگی او کمر
گر نبندد آسمان بر بایدش از سر کلاه
هوش مصنوعی: اگر کسی که در برابر قدرت و عظمت خدایان قرار دارد، از خود خویشتن را نشان ندهد و به بندگی در نیفتد، آسمان (یا سرنوشت) به او خواهد گفت که چه بر سرش خواهد آمد. در واقع اگر کسی در این زندگی پست و مقام نداشته باشد، آسمان نیز بر او نخواهد بخشید.
سرور گردنکشان کز بدو فطرت ثبت کرد
خامه منشی گردون مدح او بر فرق ماه
هوش مصنوعی: سرور بزرگانی که جنبهی فطری و اصلیشان را از او دریافت کردهاند، باعث شدند که قلم آسمان برای ستایش او، شعری بر سر ماه بنویسد.
گر جهان پر فتنه و آشوب گردد ایمن است
هر که او را شحنه انصافش آرد در پناه
هوش مصنوعی: اگر دنیا پر از فتنه و درگیری شود، هر کسی که انصاف را حامی خود داشته باشد، در امان است.
با وجود او عدو را لاف شاهی کی رسد
آفتاب از ذره بشناسد خرد بی اشتباه
هوش مصنوعی: با وجود او، دشمن هرگز نمیتواند ادعای سلطنت کند. خورشید به راحتی میتواند عنصر کوچکی را تشخیص دهد و خرد به طور بیاشتباه درک میکند.
ناید از مردمم گیاه آنها که آید ز آدمی
ورچه در صورت بود چون آدمی مردم گیاه
هوش مصنوعی: مردمی که از آنها به وجود آمدهاند، مانند گیاهان نیستند. اگرچه ممکن است در ظاهر شبیه انسان باشند، ولی آنچه که آنها را تعریف میکند، نه در ظاهر بلکه در جوهر و ماهیتشان است. انسانها با روح و ویژگیهای خاص خود شناخته میشوند و صرفاً به وسیلهی فرم ظاهریاشان نمیتوان آنها را انسان به شمار آورد.
گر کند دعوی که ملک اوست ملک خافقین
مدعا ثابت بود آنرا که عدل آمد گواه
هوش مصنوعی: اگر کسی ادعا کند که این جهان و همه چیز متعلق به اوست، این ادعا با در نظر گرفتن عدالت ثابت میشود.
در شگفتم تا چرا آئینه مه زنگ یافت
چون بگردون بر نشد در عهد عدلش هیچ آه
هوش مصنوعی: در تعجبم که چگونه مهتاب به زنگ زدگی افتاده است، در حالی که در زمان حکومت عدل، هیچ آه و افسوسی وجود نداشته است.
گر رسد بوئی ز حزم او بکاه سر سبک
ورکند عزمش بسوی کوه پا برجا نگاه
هوش مصنوعی: اگر بویی از احتیاط و تدبیر او به مشامت برسد، سر خود را پایین بیاور و بیخیال شو؛ اما اگر اراده و عزمش را به سوی کوه متوجه کرده باشد، با قدرت و استقامت پایدار بایست.
از گرانباری حزمش کاهرا بینی چو کوه
در سبکساری عزمش کوه را یابی چو کاه
هوش مصنوعی: اگر به سادگی و سبکی او نگاه کنی، گویی که کوه است، اما وقتی عزم و ارادهاش را ببینی، متوجه میشوی که او میتواند از وزنی که بر دوشش است، سبکتر شود و به راحتی حرکت کند.
از نسیم و از سموم لطف و عنفش زهر و نوش
آن ولی را جانفزای و وین عدو را عمر کاه
هوش مصنوعی: نسیم و سموم، هر دو نشان دهندهی نوعی تأثیر هستند؛ یکی با لطافت و دیگری با شدت. در این بیت، اشاره به این است که لطف و سختیهای زندگی هر دو میتوانند تأثیرگذار باشند. در واقع، برای کسی که به آنها نگاه مثبت دارد، این تأثیرات جانفزایند و زندگیاش را غنا میبخشند، ولی برای دشمن، این تأثیرات میتوانند عمرش را کاهش دهند. به عبارتی دیگر، دید مثبت میتواند از سختیها نیز بهره ببرد، در حالی که دید منفی فقط موجب ضعف و نقصان میشود.
هر کرا در مصر عالم کرد لطف او عزیز
روی چون یوسف نهاد از چاه خواری سوی جاه
هوش مصنوعی: هر کس که در دنیا به لطف خداوند مورد توجه قرار گیرد، مانند یوسف که از چاه به عزت و مقام رسید، از ذلت و حقارت به جلال و احترام منتقل میشود.
شهریارا بر زمین هر فتنه کآید ز آسمان
ورچه باشد بهر غیری از رعیت تا سپاه
هوش مصنوعی: هر فتنهای که از آسمان به زمین بیفتد، شهریار باید آن را مدیریت کند، چه این فتنه به دیگران مربوط باشد یا به لشکریان و مردمش.
چون بجمع ساکنان ربع مسکون بگذرد
خانه ابن یمین جوید نخست از گرد راه
هوش مصنوعی: وقتی که به محلهای که مردم در آن زندگی میکنند نزدیک میشویم، ابتدا باید خانه ابن یمین را پیدا کنیم و به دنبال آن بگردیم.
آسمان چون دید عدلت را که با ظالم چه کرد
باری آنهم شمه ئی کز عقل بودش انتباه
هوش مصنوعی: آسمان وقتی دید که عدالت تو با ظالم چه برخوردی دارد، به همین خاطر بود که نگاهی به انسانیت و عقل خود انداخت و متوجه شد.
با خرد گفتم خلاصم زو که یارد داد گفت
آفتاب اوج رفعت سایه لطف اله
هوش مصنوعی: با عقل و اندیشهام گفتم که از این مشکلات نجات یابم، او که یاریام کرد، گفت مانند آفتاب در اوج بلندی و نور خداوندی است.
خسرو عادل نظام ملک و دین کز بهر فخر
بر زمین سایند پیش او سرافرزان جباه
هوش مصنوعی: خسرو عادل، که نظامساز کشور و دین است، به خاطر افتخار و عظمت، بر زمین سایهای میافکند که پیش او افراد بزرگ و سررشتهدار درخشش و شکوه دارند.
طاعت مقبول نبود جز دعای دولتش
وانچ غیر این بود نزد خرد باشد گناه
هوش مصنوعی: پیروی و اطاعت تنها زمانی پذیرفته میشود که با دعای خداوند همراه باشد، و هر چیزی که غیر از این باشد، در نظر خرد، گناه به حساب میآید.
میکنم بهر دعا تضمین دو بیت خویشتن
ز آنکه افتد میل تضمین شاعرا نرا گاه گاه
هوش مصنوعی: من برای دو بیت خود دعا میکنم و امیدوارم که شاعران دیگر نیز گاهی به این امر تمایل پیدا کنند.
عرضه میدارم کنون بر رأی ملک آرای تو
استماعش کن بلطف شاملت زین نیکخواه
هوش مصنوعی: اکنون خود را برای ارائه آماده کردهام، تصمیمات شعبه پادشاهی تو را بشنو و با لطف و محبتت به این خواسته نیکو توجه کن.
تا بهنگام کتابت هیچ کاتب در جهان
از دوات و از قلم خالی ندارد دستگاه
هوش مصنوعی: تا زمانی که نوشتههایت را مینویسی، هیچ نویسندهای در جهان بدون دوات و قلم نمیماند.
هر که سر بر خط فرمانت ندارد چون قلم
چون دواتش چشم بادا چشمه آب سیاه
هوش مصنوعی: هر کس که در برابر دستورات تو تسلیم نباشد، مانند قلم و دواتی است که بدون آب سیاه، قادر به نوشتن نیست.