برگردان به زبان ساده
که برد رونق کان و که داد خجلت قلزم
به جز طغایتمور خان جم دوم به تعظم
هوش مصنوعی: این بیت درباره‌ی مقایسه‌ی وضعیت اجتماعی و مقام‌هایی است که برخی از افراد دارند. شاعر به این نکته اشاره می‌کند که برخی افراد به دلیل قدرت و نفوذ خود، می‌توانند در موقعیت‌های مختلف برتری پیدا کنند و برخی دیگر ممکن است به خاطر کمبود اعتبار یا شخصیت احساس حقارت کنند. همچنین نام "خان جم" به شخصیتی با عظمت اشاره دارد که در این زمینه قابل توجه است. در کل، صحبت از مقایسه‌ی موقعیت‌ها و تأثیرات آن بر شخصیت افراد است.
شهی که پای بر اورنگ خسروی چو رسیدش
سپهر افسر منت نهاد بر سر مردم
هوش مصنوعی: شاهی که بر تخت سلطنت نشسته و وقتی که آسمان تاجی بر سرش قرار داد، مردم را مورد لطف و مرحمت قرار داد.
ز فرط حکمت و رفعت چو آصف است و سلیمان
به وقت کوشش و بخشش چو حاتم است و چو رستم
هوش مصنوعی: به خاطر دانش و برتری‌اش، همچون آصف و سلیمان است؛ و در زمان تلاش و generosity، همچون حاتم و رستم نشان می‌دهد.
جهان ز معدلت او چنان شدست که روزی
رعیتی نرود پیش حاکمی به تظلم
هوش مصنوعی: جهان به اندازه‌ی انصاف و عدالت او به خوبی و آرامش رسیده است که حتی روزی مردم نیازی ندارند برای شکایت به حاکم مراجعه کنند.
به روزگار وی ار زحمتی رسد به کبوتر
سوی نشیمن باز آید از برای تنغم
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که اگر در زندگی دشواری و مشکلی برای کسی پیش بیاید، او مانند کبوتر به خانه و کاشانه‌اش باز می‌گردد تا آرامش و تنهایی خود را دوباره بدست آورد.
عجب مدار اگر نفحه ز گلشن خلقش
گذر کند به سر گَرزه مار کژدم کژدم
هوش مصنوعی: تعجب نکن اگر بوی خوش از گلستانی که او در آن است به مشامت برسد، حتی اگر در آنجا مار یا عقرب هم وجود داشته باشد.
که همچو قطره دهد مار مهره از بن دندان
ز نیش نوش چکد بر مکان ضربت کژدم
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که مانند قطره‌ای که از دندان مار به زمین می‌چکد، زهر نیش کژدم نیز اثرات خود را به جا می‌گذارد. یعنی آسیب و اثرات منفی از طریق نیش موجودات خطرناک به اطراف منتقل می‌شود.
به نفس ناطقه گر شمه‌ای رسد ز بیانش
زبان سوسن از آن یابد اقتدار تکلم
هوش مصنوعی: اگر نفس ناطقه کمی از پیامش را منتقل کند، زبان سوسن از آن قدرت صحبت کردن پیدا می‌کند.
دقیقه‌ای که ز طبع لطیف رأی وی آید
محال دید عطارد در آن مجال تفهم
هوش مصنوعی: در لحظه‌ای که نظر لطیف او به میان آید، به هیچ وجه نمی‌توان انتظار داشت که عطارد در آن شرایط بتواند بفهمد و درک کند.
عطارد ار چه به تعلیم هست شهره ولیکن
رود به مدرسه رأی انورش به تعلم
هوش مصنوعی: عطارد اگرچه در علم و دانش معروف است، اما نوری که از یادگیری و آموزش در مدرسه به دست می‌آید، چیزی متفاوت و ارزشمندتر است.
به چشم عقل چو خورشید بر سپهر نماید
گهی که شاه نشیند به صدر صفهٔ طارم
هوش مصنوعی: وقتی که تجربیات و عقل آدمی مانند خورشیدی در آسمان می‌تابد، روشن می‌شود که در مواقعی که یک پادشاه بر جایگاه خود نشسته است، اوضاع و احوال چه‌طور است.
عدوش اگر چه نهد تاج پادشاه نگردد
که زهره می‌نشود همچو مشتری به تعمم
هوش مصنوعی: اگرچه دشمن تاج پادشاهی بر سر نگذارد، اما همچنان به زهره نمی‌رسد که مانند سیاره مشتری درخشان و بزرگ باشد.
یسار آن بود آن را که از زمرد چرخی
نگین خاتم زرین کند به گاه تختم
هوش مصنوعی: این فرد، مزد و مقام خود را از جواهری باارزش مثل زمرد به دست می‌آورد و آن را به نشانه قدرت و احترام بر روی انگشتری که نشانه‌ای از فرمانروایی‌اش است قرار می‌دهد.
به رغم دشمن او باشد آنکه در صف هیجا
ز طبل و کوس ندا آیدش به گوش که دم دم
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که حتی اگر دشمنی باشد، کسی که در صف جنگ قرار دارد، صدای طبل و کوس را می‌شنود و این صداها به او انگیزه و قوت می‌بخشند، به طور مداوم و مستمر.
شهنشها تویی آنک اتفاق خلق بر آن است
که جز تو کس ننهد در جهان اساس تکرم
هوش مصنوعی: ای سرور و بزرگوار، تو یگانه‌ای که تمامی موجودات بر این باورند که هیچ کس دیگری نمی‌تواند در این جهان به اندازه تو از عزت و منزلت برخوردار باشد.
تویی که مرکب عزم تو چون به پویه درآید
به گرد او نرسد تیز تک براق توهم
هوش مصنوعی: تو آن کسی هستی که هنگام حرکت، تند و سریعتر از هر مرکبی هستی و هیچ چیزی نمی‌تواند به سرعت تو برسد.
به ذات پاک تو باشد قوام رتبت شاهی
بدان سبب که عرض را به گوهر است تقوم
هوش مصنوعی: رتبه و مقام شاهی به خاطر وجود و ذات پاک تو است، زیرا ارزش و اعتبار هر مقام به درون و اصل خود آن وابسته است، نه به ظواهر و جلوه‌های خارجی.
به عهد تو نسزد بندگی غیر تو کردن
نکرد بر لب دریا کسی به خاک تیمم
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که وفاداری به تو به گونه‌ای است که نمی‌توان به کسی دیگر خدمت کرد. هیچ‌کس در کنار دریا، خاکی را برای تیمم نمی‌گیرد، زیرا در آنجا آب برای وضو وجود دارد و نیازی به تیمم نیست. به عبارت دیگر، وفادار بودن به تو، برتر از هر چیز دیگری است و ارزش ندارد که به دیگران بپردازیم.
میان خلق جهان ذات با صفای تو باشد
چنانکه خسرو سیاره در میانهٔ انجم
هوش مصنوعی: در میان مردم و موجودات، وجود تو باید مانند سیاره‌ای در بین ستاره‌ها درخشان و واضح باشد.
به هرچه رأی تو فرمان دهد چه حق و چه باطل
به اضطرار فرا گیردش نه راه تسلم
هوش مصنوعی: هرچه که نظر و رأی تو حکم کند، چه درست باشد و چه نادرست، ناچار باید به آن تن بدهی و راهی برای مقاومت نخواهی داشت.
چنین که بخت جوان یاور است در همه کارت
پذیرد از تو به رغبت سپهر نیز تحکم
هوش مصنوعی: وقتی که جوانی با بخت خوب همراه است، در هر کاری از تو با میل و رغبت حمایت می‌کند و حتی آسمان نیز به او سخت نمی‌گیرد.
هلال صورت خود را به شکل نعل بر آرد
که تا سمند ترا بوسد از برای شرف سم
هوش مصنوعی: ماه درخشان چهره‌اش را همچون نعل اسب به نمایش می‌گذارد تا سمند تو را از روی ارادت ببوسد و افتخار به وجود تو را نشان دهد.
برای مصلحت کار دوستان تو هر دم
زمانه برکشد از پشت دشمنان تو سیرم
هوش مصنوعی: برای دوستی و کمک به دوستانم، زمانه همیشه از دشمنانم فاصله می‌گیرد و من از این وضعیت خرسند هستم.
ز ریش گاوی خود غره شد به حلم تو دشمن
نداند آنکه کند شیرگاه خشم تبسم
هوش مصنوعی: نمی‌داند دشمن که تو با صبر و تحملت چه قدرتی داری، او فقط به ظاهر خودخواهی و آرامش تو می‌نگرد و غافل از آن است که در پشت این آرامش، خشم و قدرتی همچون شیر نهفته است.
نظر به عین عنایت به سوی ابن یمین کن
که تو رحیم جهانی و او سزای ترحم
هوش مصنوعی: به ابروی لطف و توجه خود، به سمت ابن یمین بنگر که تو رحمت‌گستر جهانی و او لایق رحمت توست.
گهی که راوی اشعار من مدیح تو خواند
برد ز جذر اصم شوق استماع تصامم
هوش مصنوعی: گاهى که گوينده شعرهاى من مدح تو را مى‌خواند، شوق و اشتیاقی در من به‌وجود می‌آید که مانند تکان خوردن گلابی درختی ساکن است.
سزد که ناطقه هوش از دماغ عقل رباید
چو در ثنای تو شعرم ادا کند به ترنم
هوش مصنوعی: شایسته است که سخنوری به خوبی عقل را تحت تأثیر قرار دهد، زمانی که در ستایش تو شعری بخواند با نغمه‌ای دلنشین.
چو بلبلان همه عالم ثنا سرای تو زآنند
که بوی گلشن جود تو می‌کنند تنسم
هوش مصنوعی: همه موجودات مانند بلبلان به ستایش و مدح تو مشغول‌اند، زیرا که عطر گلستان بخشش تو را به مشام می‌رسانند.
عروس مدح تو بکر آید از سراچهٔ فکرم
نه همچو زان شعرای دگر عجوزه و کالم
هوش مصنوعی: زیبایی و تازه بودن ستایش من از تو ناشی از خلاقیت فکری من است و همچون دیگر شاعران که ناچیز و بی‌روح هستند، نیست.
بدین قصیدهٔ غرا سزد که ابن یمین را
ز یمن مدح تو باشد بر اهل فضل تقدم
هوش مصنوعی: این شعر بیان می‌کند که شایسته است که ابن یمین به خاطر این شعر برجسته، مدح تو را از یمن در نظر بگیرد و به این ترتیب، بر اهل علم و فضیلت پیشی بگیرد.
همیشه تا بر اهل خرد محال نماید
که خارپشت نماید گه مساس چو قاقم
هوش مصنوعی: این بیت اشاره به این دارد که انجام کارهایی که به نظر غیرممکن می‌آید، تنها توسط افرادی با درک و خرد بالا ممکن است. به طور خاص، بیانگر این است که نه تنها نباید به ظواهر توجه کرد، بلکه باید در عمق مسائل تامل کرد تا به نتایج شگفت‌انگیزی دست یافت. این مفهومی است درباره چالش‌هایی که ممکن است به نظر بی‌معنی و غیرقابل انجام برسند، اما در واقع با تفکر عمیق و خلاقیت، امکان‌پذیر خواهند بود.
به سان قاقم و بر شکل خارپشت حسودت
کشیده پوست ز سر باد و سر درون شکم گم
هوش مصنوعی: شخصی که حسود است، مانند قاقم و شبیه به خارپشت، پوستش را از سر تا شکم پوشانده و درونش را پنهان کرده است.
