برگردان به زبان ساده
هر دل که جای دوستی شهریار نیست
برکام خویشتن نفسی کامکار نیست
هوش مصنوعی: هر دلی که نتواند محبت و دوستی نسبت به فرمانروای خود داشته باشد، نمیتواند از زندگی خود لذت ببرد و خوشحالی واقعی را تجربه کند.
هر سر که نیست بر سر حکم خدایگان
بر خط دین ایزد پروردگار نیست
هوش مصنوعی: هر کسی که به فرمان خداوند و اصول دین توجه ندارد، سرنوشتش به دست خدای بزرگ نیست.
هر جانکه نیست مهر ملک را برو قرار
یک ساعتش به هیچ تن اندر قرار نیست
هوش مصنوعی: هر کسی که عشق به پادشاهی را در دل نداشته باشد، حتی یک ساعت هم نمیتواند در آسایش و آرامش زندگی کند.
هر تن که نیست در کَنَف زینهار شاه
نزدیک هیچ خلق ورا زینهار نیست
هوش مصنوعی: هر کسی که در سایه و حمایت شاه نیست، در نزد هیچ کس دیگر هم از او حمایتی وجود ندارد.
ور جوهر خرد ز نگاری شود شگفت
نیکوتر از تو جوهر او را نگار نیست
هوش مصنوعی: اگر صداقت و درستی از کسی حاصل شود، حیرتآور خواهد بود؛ اما هیچ زیبایی نداریم که به زیبایی آن فرد برگردد.
هرکس که نیست بندهٔ سلطان روزگار
او را امید به شدن از روزگار نیست
هوش مصنوعی: هر فردی که به سلطان زمانه خود وابسته نیست، نمیتواند به آیندهای روشن و بهتر امیدوار باشد.
هر ملک را که قاعده بیامر خسروست
آن قاعده به هیچ صفت استوار نیست
هوش مصنوعی: هر کشوری که بر اساس قوانین بدون هدایت و دستور پادشاه اداره شود، آن قوانین هیچگاه بهطور پایدار نخواهند ماند.
هر سیرتی که شاه نکردست اختیار
نزدیک عاقلان جهان اختیار نیست
هوش مصنوعی: هر صفت و ویژگی که شاه به اختیار و انتخاب خود نداشته باشد، نزد عاقلترین افراد دنیا هم ارزش و اعتباری ندارد.
هر شعرکان به نام شهنشه نگفتهاند
آن را ز حکمت و ز معانی شعار نیست
هوش مصنوعی: هر شعری که به نام پادشاهان سروده نشده، به دلیل فقدان حکمت و معانی عمیق، ارزش چندانی ندارد.
باقی بود به نام چنین شهریار شعر
زیراکه در زمانه چنین شهریار نیست
هوش مصنوعی: این شعر به بیان این نکته میپردازد که این شاعر در زمانهای به سر میبرد که کسی همچون این شاه وجود ندارد و به همین دلیل، آثار او باقی مانده و نامی از او در تاریخ حفظ شده است. در واقع، اشاره به اهمیت و ماندگاری کارهای او در مقایسه با کمبود شخصیتهای بزرگ در عصر خود دارد.
شاهی که نصرت و ظفرش را قیاس نیست
شاهی که دانش و هنرش را شمار نیست
هوش مصنوعی: پادشاهی که پیروزیها و موفقیتهایش قابل مقایسه نیست، و پادشاهی که علم و هنرهایش شمارشناپذیر است.
خرد و بزرگ و پیر و جوان را به شرق و غرب
بیاتفاق خدمت او افتخار نیست
هوش مصنوعی: همه افراد، از بزرگ و کوچک، پیر و جوان، در شرق و غرب، هیچکس نمیتواند به تنهایی به خدمت او افتخار کند.
ز اسفندیار و رستم تا کی بود حدیث
وقت حدیث رستم و اسفندیار نیست
هوش مصنوعی: از داستانهای اسفندیار و رستم، دیگر چقدر میخواهید صحبت کنید؟ اکنون زمان آن است که دربارهی داستان رستم و اسفندیار صحبت نکنیم.
اندر سپاه شاه جهان بیش از آن دو تن
گر نیک بنگرند کم از صد هزار نیست
هوش مصنوعی: در بین ارتش شاه جهان، اگر به دقت توجه کنیم، میبینیم که بیش از دو نفر وجود دارد که به اندازه صد هزار نفر ارزشمند هستند.
گر در عرب بهوقت نبی بود اعتبار
اندر عجم کنون کم از آن اعتبار نیست
هوش مصنوعی: اگر در زمان پیامبر اسلام در میان عربها اعتبار و ارزش وجود داشت، اکنون در سرزمینهای عجم نیز آن اعتبار کم نیست.
شاه زمانه هست اگر نیست مرتضی
شمشیر شاه هست اگر ذوالفقار نیست
هوش مصنوعی: اگرچه ممکن است مرتضی (علی) در زمانه ما حضور نداشته باشد، اما او همیشه در دل و ذهن مردم به عنوان نماد شجاعت و قدرت باقیمانده است. حتی اگر شمشیر معروف ذوالفقار او نیز وجود نداشته باشد، باز هم او به عنوان یک پیشوای بزرگ و قدرتمند شناخته میشود.
حکم خدای عزّوجل را کرانه نیست
ملک خدایگان جهان را کنار نیست
هوش مصنوعی: حکم و اراده خداوند هیچ محدودیتی ندارد و سلطه و قدرت خداوند بر همه کارها بیپایان است.
قهّار دشمنند خدای و خدایگان
با هر دو روی دشمنی و کارزار نیست
هوش مصنوعی: خداوند بزرگ و قهار است و با هر دو طرف جنگ و دشمنی ندارد. او نیازی به مقابله و مبارزه ندارد و در حقیقت، قدرت او فراتر از این درگیریهاست.
ای خسروی که عدل تو یار شریعت است
واندر کمال عدل تو را خلق یار نیست
هوش مصنوعی: ای پادشاهی که انصاف تو حامی قوانین دین است و در اوج انصاف تو، هیچ کس حامی تو نیست.
بیکام و بیمراد تو روزیّ و ساعتی
سیاره را مسیر و فلک را مدار نیست
هوش مصنوعی: زندگی تو بیخواست و آرزوست، و نه در روز و نه در ساعت، هیچ چیز در جهان بر اساس مسیر و حرکات خود به درستی پیش نمیرود.
در عادت تو چیست که آن دلپذیر نیست
در سیرت تو چیست که آن شاهوار نیست
هوش مصنوعی: در عادتهای تو چه چیزی وجود دارد که خوشایند نیست و در رفتار تو چه ویژگیای است که اصیل و باارزش به نظر نمیرسد؟
شاهانه داد هر چه تو را داد بخت نیک
کس را ز بخت برتر از این انتظار نیست
هوش مصنوعی: بخت نیکو به کسی چیزی میدهد، اما هیچکس نمیتواند از سرنوشت خود بیشتر از این انتظار داشته باشد.
گر عالم هنر ز بهاری شود بدیع
زیباتر از رخ تو به عالم بهار نیست
هوش مصنوعی: اگر هنر بهاری شود و زیباتر از چهره تو در دنیای بهار وجود نداشته باشد، این نشان از زیبایی خاص و بینظیر تو دارد.
در شرق و غرب جایگهی نیست بر زمین
کان جایگه ز لشکر تو پرسوار نیست
هوش مصنوعی: هیچ جایی در شرق و غرب زمین وجود ندارد که پرچم لشکر تو بر افراشته نشده باشد.
کس را بهخاطر اندر رازی نهان نماند
کان راز پیش خاطر تو آشکار نیست
هوش مصنوعی: هیچکس نمیتواند به خاطر یک راز پنهان، در دلش چیزی را نگه دارد؛ چرا که آن راز برای تو در ذهن آشکار نیست.
یک شاه نیست در همهگیتی و یک امیر
کش دل بهدام شکر تو اندر شکار نیست
هوش مصنوعی: در تمام جهان، هیچ پادشاهی وجود ندارد و هیچ امیری نیست که بتواند دل خود را به دام شیرین تو بیفکند و به شکار بپردازد.
یک بدسَگال نیست تو را در همه جهان
کش خانمان زکینهٔ تو تار و مار نیست
هوش مصنوعی: در تمام جهان، هیچ فرد بدخواهی وجود ندارد که خواسته باشد خانه و زندگی تو را ویران کند.
یک جای نیست در همه عالم عَدوت را
کز آتش سیاست تو پرشرار نیست
هوش مصنوعی: هیچ جایی در عالم نیست که آتش سیاست تو، دشمنانت را متاثر نکند و بر آنها اثر نگذارد.
یک چشم نیست در سپه دشمنان تو
کز خشم و هیبت تو در آن چشم خار نیست
هوش مصنوعی: هیچ چشمی در میان دشمنان تو وجود ندارد که از خشم و شکوه تو به حالت ترس افتاده باشد.
یک سر نماند در همه خیل مخالفت
کز پای مرکب تو در آن سر غبار نیست
هوش مصنوعی: هیچ کس در تمامی این جمعیت مخالف باقی نمانده است که وقتی تو بر مرکب خود قدم میگذاری، اثری از گرد و غبار در آن سر دیده نشود.
آن راکه نیست طبعکریم تو خواستار
تأیید بخت و سَعدِ فلک خواستار نیست
هوش مصنوعی: کسی که دارای طبع و شخصیت بلندمرتبهای نیست، به دنبال تأیید و خوشبختی سرنوشت و ستارهها نیست.
دارد گذارده مَلَکُالموت تیغ مرگ
بر هرکه پیش بخت تو خدمتگزار نیست
هوش مصنوعی: فرشته مرگ، شمشیر مرگ را برای هر کسی که در خدمت خوشبختی تو نیست، آماده کرده است.
بی دولت بلند و دل هوشیار کس
پیروز روز و شاد دل و شاد خوار نیست
هوش مصنوعی: کسی که بدون قدرت و با دل آگاه و بیدار باشد، در روزهای زندگیاش پیروز و شاداب و خوشبخت نخواهد بود.
خصم تو زان شدست گریزنده و نُفور
کش دولت بلند و دل هوشیار نیست
هوش مصنوعی: دشمن تو به همین دلیل شده که از تو فاصله میگیرد و از زندگی با مقام بالا و دل آگاه فراری است.
برکوهسار کرد حِصار و نه آگه است
کان کوهسار جز وطن خاکسار نیست
هوش مصنوعی: در منطقهی کوهستانی، حصاری ساخته شده و کسی آگاه نیست که این کوهستان جز خاک وطن نیست و جایی دیگر به حساب نمیآید.
گر حضرت تو بیند معلوم گرددش
گز حضرت تو بهتر وبرترحصارنیست
هوش مصنوعی: اگر وجود تو را ببینند، مشخص میشود که چه چیزهایی از تو بهتر و والاتر است؛ چون هیچ حصاری نمیتواند به اندازهی تو جایی امن و با ارزش باشد.
آنجاکه هست خصم تو عارست و فخر نیست
اینجاکه هست تخت تو فخرست و عار نیست
هوش مصنوعی: جایی که دشمن تو وجود دارد، فقط ننگ است و هیچگونه افتخاری در آن نیست. اما جایی که تو صاحب قدرت و افتخاری هستی، نه تنها ننگ نیست بلکه افتخار نیز دارد.
با توست فتح و نصرت و فیروزی و ظفر
با خصم بد دل تو یکی زین چهار نیست
هوش مصنوعی: با تو پیروزی و موفقیت همراه است و در برابر دشمن بددل تو یکی از این چهار گزینه وجود ندارد.
بگذشت ز اعتدال همه کارهای او
کس را ازو کنون طمع اعتذار نیست
هوش مصنوعی: تمام کارهای او از حالت اعتدال خارج شده است و دیگر کسی امیدی به عذرخواهی او ندارد.
پیرار و پار عفو تو گسترده شد بر او
امسال کارهاش چو پیرار و پار نیست
هوش مصنوعی: امسال، لطف و بخشش تو به اندازهای وسیع شد که کارهای او مانند پیرار و پار (دو نوع لباس) نیست.
تا پیش تو نیاید و فرش تو نسپرد
جفت غم است و هیچکسش غمگسار نیست
هوش مصنوعی: وقتی کسی به تو نزدیک نشود و مشکلاتش را به تو نگوید، آن وقت زندگیاش پر از غم است و هیچکس هم نیست که به او کمک کند و غمش را کاهش دهد.
اقبال تو بیاوردش گر نیاید او
کاقبال را مهمتر ازین هیچ کار نیست
هوش مصنوعی: اگر تو بیایی، خوشبختی به سراغ تو خواهد آمد، و اگر نیایی، خوشبختی برای من اهمیتی ندارد.
تا جز به فضل هیچ کسی دینشناس نیست
تا جز به حلم هیچ کسی بردبار نیست
هوش مصنوعی: هیچکس بدون لطف و بخشش، در فهم دین واقعی نیست و هیچکس بدون بردباری و صبر نمیتواند شخصیتی آرام و باوقار داشته باشد.
جاوید باد دولت و عمر تو در جهان
زیراکه عمر و دولت تو مستعار نیست
هوش مصنوعی: باشد که سعادت و عمر تو در این دنیا پایدار بماند، چرا که عمر و خوشبختی تو حقیقتاً از آن خودت است و موقتی نیست.
بر فرق تو ز رحمت یزدان نثار باد
زیراکه به ز رحمت یزدان نثار نیست
هوش مصنوعی: بر سر تو نعمتهای الهی بریزد، چرا که این نعمتها به هیچ کس دیگر نمیبارد.
