برگردان به زبان ساده
ای جهان را از قوامالدین مبارک یادگار
روز نو بر تو مبارکباد و جشن نو بهار
هوش مصنوعی: ای جهان، یادگار قوامالدین مبارک است و روز نو به تو تبریک میگویم و جشن بهار نو را جشن میگیرم.
در چنین روزی سزد دست تو با جام شراب
در چنین جشنی سزد چشم تو بر روی نگار
هوش مصنوعی: در چنین روزی مناسب است که دست تو با لیوان شراب باشد و در این جشن، نگاه تو به چهره زیبا خیره شود.
ساعتیگویی به ساقی جام فرعونی بده
لحظهای گویی به مطرب صوت موسیقی بیار
هوش مصنوعی: مدتی به ساقی بگو که جامی مانند جام فرعون به من بدهد، و لحظهای به نوازنده بگو که صدای موسیقی را بیاورد.
بوستان از ابر لؤلؤ بار و باد مشک بیز
کرد پر مشک آستین وکرد بر لولوکنار
هوش مصنوعی: باغ از بارش ابرهای درخشان مانند لؤلؤ پر شده و بادی خوشبو مانند مشک آستین را پر از عطر کرده و درختان لولو کنار را زیبا کرده است.
تاکند در جشن نوروز از کنار و آستین
مشک ناب و لؤلؤ مکنون بدین مجلس نثار
هوش مصنوعی: در جشن نوروز، از کنار و آستین مشک معطر و مرواریدهای پنهان، به این مجلس ارزانی داشته شود.
نرگس آنگه جام زرین بر کف سیمین نهاد
تا خورد یاد تو اندر پیش تخت شهریار
هوش مصنوعی: نرگس زمانی که جام زرین را بر دست نقرهای گذاشت، به یاد تو مشغول شد و در برابر تخت پادشاه نشسته بود.
گر بنفشه سوگ خصم تو نخواهد داشتن
از چه معنی در لباس نیلگون شد سوگوار
هوش مصنوعی: اگر بنفشه به خاطر دشمنی تو نخواهد غمگین باشد، پس چرا در لباس نیلگون خود را غمگین نشان میدهد؟
از پی صید غلامانتکنون بر دشت وکوه
باشد از مرغان و نخجیران قطار اندر قطار
هوش مصنوعی: غلامان تو اکنون برای شکار به دشت و کوه میروند و گروهی از پرندگان و حیوانات را در صفی منظم شکار میکنند.
فاخته بر سرو بن هر شب دعاگوید تورا
وافرین گوید تو را هر روز قمری بر چنار
هوش مصنوعی: فاخته هر شب برای تو دعا میکند و در صبحها تو را ستایش میکند، همچنین قمری بر درخت چنار نیز به همین شکل عمل میکند.
هر زمان از پَرِّ رنگین پیش تو طاوس نر
چتر بوقلمون نماید پر کواکب جویبار
هوش مصنوعی: هر بار که طاووس نر با پرهای رنگارنگ خود جلوی تو ظاهر میشود، مانند چتری از زیبایی و جذابیت، تابشهای ستارگان را در آب جویبار به نمایش میگذارد.
او نه آگاه است کز بهر تو گر سازند چتر
ماه زیبد چتر تو عَیوق زیبد چتر دار
هوش مصنوعی: او نمیداند که برای تو اگر چتر ماه هم بسازند، باز هم چتر تو برتر و زیباتر است.
گر به هفت اختر نماید دولت تو جای خویش
فخر او جویند وز هفت آسمان دارند عار
هوش مصنوعی: اگر موفقیت و خوشبختی تو به همراه هفت ستاره باشد، دیگران به خاطر این موفقیت به تو افتخار خواهند کرد و از آسمانهای هفتگانه احساس سرافکندگی خواهند داشت.
گر نیی بر چرخ و هستی بر زمین نشگفت از آنک
باشد اندر قعر دریا جای دُرّ ِشاهوار
هوش مصنوعی: اگر تو بر فراز آسمانها و بر زمین در زندگی نیستی، نباید از این موضوع تعجب کنی، زیرا در عمق دریا نیز جایی برای مرواریدهای گرانبها وجود دارد.
اشتقاق کنیت و نامت ز فتح است و ظفر
لاجرم عمر تو بر فتح و ظفر دارد مدار
هوش مصنوعی: با توجه به نامت که از کلمه "فتح" و "ظفر" گرفته شده، حیات تو بر اساس پیروزی و فتح خواهد بود.
گر نظامالدین و فخرالملک خوانندت سزاست
کز هنر هستی نظامالملک را فخر تبار
هوش مصنوعی: اگر تو را نظامالدین و فخرالملک بخوانند، برای این است که از هنر و دانش توست که نظامالملک به عنوان افتخاری برای نسل خود معرفی میشود.
خواستار شغل شاهان نیستی لیکن تو را
از پی امن جهان هستند شاهان خواستار
هوش مصنوعی: تو خود نمیخواهی که مانند شاهان صاحب شغل و مقام شوی، اما شاهان به دنبال تو هستند و میخواهند در کنار تو امنیت جهان را بیابند.
آمد از غزنین و بغداد اندرین مجلس گواه
کز قوامالدین تویی ملک جهان را یادگار
هوش مصنوعی: از غزنین و بغداد شاهدی در این مجلس حاضر شده است که یادآور قوامالدین تویی، که یادگاری برای پادشاهی جهان به شمار میرود.
بهرهور ما نی از آن مرکبکه اندر باغ ملک
سی و شش سال است تا هستی بر آن مرکب سوار
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که ما از آن مرکبی که در باغ ملک به مدت سی و شش سال قرار دارد، بهرهای نمیبریم تا زمانی که خود را بر آن مرکب سوار کنیم. به عبارت دیگر، اگر نتوانیم از امکانات و موقعیتهای خوب استفاده کنیم، هر چه مدتزمان بگذرد، فایدهای برای ما نخواهد داشت.
گر ز عدل کار فرمایی جهان را چاره نیست
کار در دست تو نیکوتر که هستی مرد کار
هوش مصنوعی: اگر به عدالت فرمان بدهی، جهانی که در آن زندگی میکنیم راهی جز انجام کارها تحت هدایت تو ندارد، زیرا تو مردی لایق و توانا هستی.
جغد نتواند نمودن صنعتِ بازِ سفید
غرم نتواند گرفتن جای شیر مرغزار
هوش مصنوعی: در اینجا به شکلی بیان شده که جغد، که نماد ناتوانی و کمتوانی است، نمیتواند به مهارت و قابلیتهای باز سفید دست یابد. همچنین اشاره شده است که این پرنده نمیتواند جای شیر را در دشت بگیرد، به این معنا که نمیتواند به مقام و قدرت شیر برسد. در واقع، این جمله به نوعی ناتوانی و عدم توانایی در رقابت با موجودات قویتر را توصیف میکند.
کلی و جزوی همی سرمایه باید چند چیز
تا به استحقاق شغلی بر کسی گیرد قرار
هوش مصنوعی: برای دستیابی به شغلی مناسب، باید مجموعهای از ویژگیها و تواناییها را در نظر گرفت که شامل موارد کلی و جزئی میشود. این ترکیب باید به حدی باشد که فرد بتواند شایستگی لازم را برای آن شغل پیدا کند.
بخت باید بیزوال و عقل باید بیمجاز
جاه باید بیقیاس و مال باید بیشمار
هوش مصنوعی: بخت باید همیشه پایدار و عقل باید بدون محدودیت باشد. مقام باید فراتر از حد و مرزها قرار گیرد و ثروت نیز باید بینهایت و بیشمار باشد.
تا نباشد بخت دل در بر نباشد شادمان
تا نباشد عقل جان در تن نباشد شادْخوار
هوش مصنوعی: تا زمانی که خوشبختی در کنار دل نباشد، شادی وجود نخواهد داشت. همچنین هنگامی که عقل و خرد در جسم نباشند، زندگی شاداب نمیتواند رقم بخورد.
تا نباشد جاه در دلها کجا باشد شکوه
تا نباشد مال دلها چون توان کردن شکار
هوش مصنوعی: تا زمانی که در دلها عزت و مقام وجود نداشته باشد، چگونه میتوان از قدرت و شکوه صحبت کرد؟ و تا زمانی که در دلها مال و ثروت نباشد، چگونه میتوان به دنبال چیزهای باارزش و گرانبها رفت؟
هست کلی بخت و عقل و هست جزوی جاه و مال
فخر مردم زین چهارست و تو داری هر چهار
هوش مصنوعی: در زندگی، چهار چیز مهم وجود دارد: بخت و عقل به عنوان کلیات، و جاه و مال که زینت و افتخار برای مردم به شمار میآیند. تو در حقیقت، هر چهار مورد را داری.
در جوانمردان بسی بودند با شمشیر و تیر
«لا فتی الّا علی لا سیف الّا ذوالفقار»
هوش مصنوعی: در میان جوانمردان، افرادی زیادی بودند که با شمشیر و تیر به نبرد میپرداختند، اما هیچکس مانند علی و شمشیرش ذوالفقار نیست.
دیگران کوشند تا بر دشمنان توزند کین
تو نکوشی زانکه داری نایبی چون روزگار
هوش مصنوعی: دیگران تلاش میکنند تا به دشمنان تو حمله کنند، اما تو خود تلاشی نمیکنی زیرا مانند روزگار، حامی و همراهی داری که از تو محافظت میکند.
آید از صبر و سکون و از وقار و حلم تو
خلق گیتی را شگفتی و تعجب چند بار
هوش مصنوعی: از آرامش و صبر و ادب تو، مردم جهان بارها شگفتزده و متعجب میشوند.
چون نگه کردند عجز خصم و اعجاز تو بود
اندر آن صبر و سکونگر بود حیف و بردبار
هوش مصنوعی: زمانی که رقبایت ناتوانی خود را نشان دادند، قدرت و شگفتی تو در همان سکون و آرامش بود، اگرچه ضعف و صبر بر تو غالب شده بود.
هرکه یک جام شراب از کین تو برکف نهد
زود گردد مست لیکن دیر گردد در خمار
هوش مصنوعی: هر کس که یک لیوان شراب را به خاطر عشق تو بگیرد، به زودی مست میشود، اما این مستی دیر از یادش نمیرود و مدتی طولانی دچار حالتی از خماری خواهد شد.
تخم کین کشتند و تیر دشمنی انداختند
هست گفتی با تو هر یک را مصاف و کارزار
هوش مصنوعی: دشمنی و کینه را در دل کاشتهاند و تیرهای خصومت را رها کردهاند، گویی هر یک از آنها آماده نبرد و رویارویی با تو هستند.
تیرشان نامَد صواب و تخمشان نامد ببر
عمرشان زیر و زبر شد خان و مانشان تیر و تار
هوش مصنوعی: آنان که تیرشان به هدف نمیخورد و حاصل زندگیشان نتیجه نمیدهد، عمرشان دستخوش تغییر و پریشانی میشود و زندگیشان به هم ریخته و تار و مار میشود.
گر هنرمندان بسی هستند باتدبیر و رای
نیست کس را این خداوندی و جاه و اقتدار
هوش مصنوعی: اگرچه هنرمندان زیادی با تدبیر و عقل وجود دارند، اما هیچکس مانند او که دارای قدرت و مقام است وجود ندارد.
جمله بگذشتند و گیتی را به تو بگذاشتند
تو زگیتی مگذر وگیتی بهشادی میگذار
هوش مصنوعی: همه چیز گذراست و دنیا را به تو سپردند. تو هم از دنیا نگذرو و با شادی در آن زندگی کن.
دو ملک یزدان موکل کرد بر هر آدمی
هر زمان گویند هر یک بر یمین و بر یسار
هوش مصنوعی: دو فرشته به فرمان خدا بر هر انسانی در هر لحظه نظارت دارند. یکی از آنها در سمت راست و دیگری در سمت چپ او است.
ای حسود فخر ملک الاحتراز الاحتراز
وی عدوی فخر ملک الاعتبار الاعتبار
هوش مصنوعی: ای حسود، تو که همیشه در تلاش برای بیارزش کردن دیگران هستی، باید بدانی که نیکی و فضیلت خود به خود نمایان میشود و نیازی به حسادت نیست. تو که در پی سرزنش منی، به یاد داشته باش که ارزشت به وسیله دیگران مشخص میشود، نه از طریق حسادت و بدبینی.
گردتو باریحصاری ساختهاست ازحفظ خویش
باره و دیوار او چون قطب گردون استوار
هوش مصنوعی: نفس تو مانند دژی مستحکم است که از حفاظت خودش ساخته شده و دیوار و باری که آن را محاسره کرده، به اندازهی قطب آسمان استوار و ثابت است.
کس نیاردگشت گرد باره و دیوار آن
هر کجا باری بود باقی چنین باشد حصار
هوش مصنوعی: هیچ کس نمیتواند به راحتي به دور دیوارها و محوطهای که حصاری دارد، بچرخد و هر کجا که سنگینی وجود داشته باشد، آنجا همچنان محصور و محفاظت شده باقی میماند.
انتظار و مهلت از مقصود تو دورست از آنک
چرخ با تو یکدل است و بخت با تو سازگار
هوش مصنوعی: انتظار و فرصت از هدف تو دور است، زیرا سرنوشت با تو هماهنگ است و به نفع تو عمل میکند.
چرخ نگذارد که در مقصود تو مهلت رود
بخت نپسندد که باشی مدتی در انتظار
هوش مصنوعی: زمان نمیگذارد تا به هدف خود برسی و بخت نیز اجازه نمیدهد که مدت زیادی در انتظار بمانی.
گر ز بهر لذت دنیا شوی رامش فزای
گر ز بهر نعمت عقبی شوی پرهیزکار
هوش مصنوعی: اگر به دنبال لذتهای دنیایی هستی، باید شاداب و خوشحال زندگی کنی، اما اگر به فکر نعمتهای آخرتی هستی، باید پرهیزگار و دور از گناه باشی.
گر گماری لشکری بر کوهسار از جود خویش
ابر نتواند که از صحرا برانگیزد غبار
هوش مصنوعی: اگر لشکری را بر فراز کوهها بگماری، محبت و بخشش تو به اندازهای هست که حتی ابرها نیز نمیتوانند غباری را از دشت بهوجود آورند.
زانکه توقیع تو هست از دُرِّ مکنون پاکتر
از سر کلک تو رشک آید صدف را در بحار
هوش مصنوعی: زیرا امضای تو از بهترین جواهرات خالصتر است و حتی صدف هم در دریا به خاطر زیبایی کلمات تو حسرت میخورد.
تیغ گوهردار تو بی جنگ دارد فعل شیر
کلک عنبر بار تو بیزهر دارد شکل مار
هوش مصنوعی: تیغ تو که مثل گوهر است، بدون جنگ و نبرد، مانند شیر قدرت دارد و کلامت که با عطر عنبر آمیخته است، بدون زهر، شبیه مار در زیبایی و فریبندگی است.
خیر یزدان سنگ و آهن را ز حرمت نار داد
تا میان سنگ و آهن نور پیدا شد ز نار
هوش مصنوعی: خیر الهی باعث شد که سنگ و آهن به احترام آتش تنیده شوند، تا از درون سنگ و آهن، نوری به وجود بیاید که ناشی از آتش است.
وز پی آرایش بزم تو اندر کان خویش
منعقد گشتند سیم نقره وَ زرِّ عیار
هوش مصنوعی: به دنبال تزیین و زیبایی بزم تو، در دل خویش، مقدار زیادی از نقره و طلا جمعآوری شده است.
ور برآرند از پی کین تو خصمان تو سر
شیر و مار تو در آرند از سر خصمان دمار
هوش مصنوعی: اگر دشمنانت به دنبال کینهتوزی برآیند، تو مانند شیر و مار میتوانی از سر آنها انتقام بگیری و آنها را نابود کنی.
ای چو نور شمس تابان نور تو قایم به ذات
وز تو چون نور قمر جاه خلایق مستعار
هوش مصنوعی: ای تو همچون نور خورشید درخشان، وجود تو در ذات خود نورانی و پایدار است و وجود تو برای مردم همچون نور ماهی است که از جای دیگری گرفته شده است.
اختیار خلق گیتی خدمت درگاه توست
زان که خالق را تویی از خلق گیتی اختیار
هوش مصنوعی: تمامی مخلوقات و جهانیان به خدمت تو هستند، زیرا تو خالق آنها و به نوعی صاحب اختیار این مخلوقات هستی.
با چو تو صدری که از خلق اختیار خالقی
حال من بنده چرا باید به ضعف و اضطرار
هوش مصنوعی: چرا باید منِ بنده در ضعف و نگرانی باشم، وقتی که کسی همچون تو وجود دارد که از بین مردم به عنوان خالق خود انتخاب کردهام؟
چون به نور حشمت توست این دیار افروخته
زشت باشد جای دیگر رحلت من زین دیار
هوش مصنوعی: این دیار که به خاطر نور و عظمت تو روشن و درخشان است، جای دیگری بر روانم ناخوشایند و زشت خواهد بود. پس از اینجا میروم.
چند ره گفتی که کار او بباید ساختن
تا بود در مجلس ما روز و شب خدمتگزار
هوش مصنوعی: مدتها صحبت کردی که باید برای او تلاش کرد، تا اینکه در مجلس ما همیشه خدمتگزار باشد و در کنار ما بماند.
چون به هشیاری نگفتی آنچه گفتی در سراب
با خرد گفتم کلامُ اللیلِ یَمْحُوهُ النّهار
هوش مصنوعی: وقتی به وضوح بیان نکردی آنچه را که گفتی، من هم با دقت در دنیای فکریام صحبت کردم. شب به سخن میآید و روز آن را محو میکند.
بنگر این ریحان که از نعت تو دارد رنگ و بوی
بنگر این دیبا که از وصف تو دارد پود و تار
هوش مصنوعی: به این گل خوشبو نگاه کن که به خاطر تو رنگ و عطر گرفته است. به این پارچه زیبا هم نگاه کن که از تو الهام گرفته و بافته شده است.
مدحهای خویش بین چون کودکان جلوگی
در لباس قیمتی در یاره و در گوشوار
هوش مصنوعی: ستایشهایی که از خودت میکنی، مانند رفتار کودکانه است که در لباسهای زیبا و زیورآلات جلوهگری میکند.
هر یکی را همت تو داده کابین گزاف
گاه در جشن خزان و گاه در جشن بهار
هوش مصنوعی: هر کس در زندگی خود تلاش و همت خاصی دارد که میتواند منجر به موفقیتهایی در زمانهای مختلف شود؛ گاهی در زمانهایی از سرزندگی و شادابی، مثل بهار، و گاهی در زمانهایی که زندگی چالشبرانگیزتر است، مثل خزان.
یک هزار است آن و گر تاخیر باشد در اجل
تا نه بس مدت به اقبال تو باشد صد هزار
هوش مصنوعی: اگر فرصتی به تعویق بیفتد، ممکن است تا یک هزار سال نیز طول بکشد، اما اگر در زمان مناسب پیش آید، میتواند به اندازه صد هزار سال برای تو مفید و خوشایند باشد.
تا چو آید آفتاب از حوت در برج حمل
روی در کاهش نهد لیل و بیفزاید نهار
هوش مصنوعی: هنگامی که خورشید از برج حوت خارج شده و به برج حمل وارد میشود، شب کاهش مییابد و روز طولانیتر میشود.
چون نهار اندر زیادت باد بخت عمر تو
بخت عمر دشمنت چون لیل باد اندر بهار
هوش مصنوعی: تا زمانی که روز در حال طولانی شدن است، بخت و اقبال تو هم در اوج است، اما بخت و اقبال دشمنت مانند شب در فصل بهار در حال کاهش است.
دولت اندر هر مکانی همنشینت باد و جفت
ایزد اندر هر مقامی رهنمایت باد و یار
هوش مصنوعی: در هر جایی که باشی، امیدوارم خوشبختی همواره همراهت باشد و در هر موقعیتی، یاری و حمایت خداوند همراهت باشد.
افتخار عالم از اسحاقیان تا نفخ صور
وز تو تا روز شمار اسحاقیان را افتخار
هوش مصنوعی: افتخار و بزرگی عالم از زمان اسحاقیان تا روز قیامت و نفخ صور به تو مرتبط است. تعداد روزها و لحظات اسحاقیان همگی به اعتبار توست.
در دلت نور نشاط و بر سرت تاج شرف
در برت ماه طراز و بر کفت جام عُقار
هوش مصنوعی: در درونت شادی و روشنی وجود دارد و بر سرت نشانههای افتخار و برایت ماهی زیبا و در دستانت جامی پر از نوشیدنی خوشگوار است.
جشن نوروزت همایون بخت پیروزت ندیم
خوشتر امروزت زدی و بهتر امسالت ز پار
هوش مصنوعی: جشن نوروزت مبارک و بختت پیروز است. امیدوارم امروزت از دیروز خوشتر و سالت از سالهای گذشته بهتر باشد.
