برگردان به زبان ساده
ای آمده ز مشرق پیروز و کامکار
کرده نشاط مغرب دلشاد و شاد خوار
هوش مصنوعی: ای کسی که از سوی مشرق آمدهای و پیروز و موفق هستی، دلهای مردم در مغرب را شاد کردهای و آنها را خوشحال و شاد میکنی.
داده قرار زاول و هند و نهاده روی
بر عزم آنکه روم و عرب را دهی قرار
هوش مصنوعی: این بیت به بحث قرار و پیمان در میان اعراب و ممالک مختلف اشاره دارد. گوینده از تلاشهای خود برای ایجاد آرامش و ثبات در میان مردم روم و عرب سخن میگوید. او به این موضوع اشاره میکند که با توجه به ویژگیهای مختلف سرزمینها، به دنبال یافتن توافقی است که به ایجاد یک شرایط امن و پایدار برای همه کمک کند.
از دودمان و گوهر سلجوق چون تو کیست
صاحبقران عالم و سلطان روزگار
هوش مصنوعی: از خانواده و نسل سلجوقی، آیا کسی در جهان هست که به عظمت و شاهنشینی تو برسد؟
زان هفت پادشا که ز سلجوق بودهاند
کس را نداد آنچه تو را داد کردگار
هوش مصنوعی: از میان هفت پادشاهی که متعلق به سلجوقیان بودهاند، هیچیک به کسی عطای الهیای که به تو داده شده است، عطا نکردند.
جز تو به یک زمان که برآورد در جهان
از پادشاه و لشکر زاولستان دمار
هوش مصنوعی: جز تو، هیچ کس به اندازهٔ تو در یک لحظه، از پادشاه و لشکر زاولستان در این جهان تباهی به بار نیاورده است.
جز تو که کرد بر در غزنین و نیم روز
صد ساله گنج و مملکت خصم تار و مار
هوش مصنوعی: جز تو کسی نیست که در غزنین، در ساعتی از روز، به مدت صد سال، خزانه و قلمرو دشمن را نابود کند.
جز تو به ساعتی که گرفت از ملوک دهر
هفتاد پیل مست و چهل تخت شاهوار
هوش مصنوعی: غیر از تو، در زمانی که هفتاد فیل مست و چهل تخت شاهانه از دست پادشاهان به دنیا آمدند، هیچ کس دیگری نبوده است.
اندر دیار توران و اندر دیار هند
بهرام شاه و خان ز تو گشتند تاجدار
هوش مصنوعی: در سرزمینهای توران و هند، بهرام شاه و خان از تو تاجدار شدند و سلطنت پیدا کردند.
سلطان نشان نبود چو تو هیچ پادشاه
خاقان نشان نبود چو تو هیچ شهریار
هوش مصنوعی: هیچ پادشاهی به بزرگی و مشخصاتی چون تو وجود ندارد؛ هیچ حاکمی را نمیتوان پیدا کرد که به عظمت تو باشد.
هر شاه نیست چون تو جهانگیر و مُلکبخش
هر مرد نیست حیدر و هر تیغ ذوالفقار
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به ویژگیهای خاص و برجسته یک شخصیت اشاره میکند و میگوید که هر پادشاهی تواناییهای تو را در گسترش سلطنت و قدرت ندارد. همچنین، او به این نکته تاکید میکند که هر مردی به اندازهی حیدر (علی) شجاع و فداکار نیست و هر شمشیری به اندازهی ذوالفقار (شمشیر علی) قدرت و اثرگذاری ندارد. به عبارتی، شاعر بر این امر صحه میگذارد که برخی افراد و ابزارها ویژگیها و قابلیتهای خاصی دارند که آنها را از دیگران متمایز میکند.
اقرار دادهاند همه آفریدگان
کز نصرت آفرید تو را آفریدگار
هوش مصنوعی: همه موجودات به این حقیقت اعتراف کردهاند که تو را، ای آفریدگار، به عنوان یاریکننده خلق کردهای.
در شاهنامه گرچه شگفت است و نادرست
اخبار جنگ رستم و رزم سفندیار
هوش مصنوعی: در شاهنامه، خبرهایی درباره جنگ رستم و سفندیار وجود دارد که ممکن است عجیب و غیرواقعی به نظر برسند.
بیش از سفندیار و زیادت ز رستم است
هر پهلوان ز لشکر تو روز کارزار
هوش مصنوعی: هر قهرمان از لشکر تو در میدان جنگ بیشتر از سفندیار و از رستم قویتر و توانمندتر است.
هستی تو چون سلیمان بر اسب بادپای
هستی تو چون فریدون با گرز گاوسار
هوش مصنوعی: وجود تو مانند سلیمان است که بر اسب بادپایی سوار است و وجههات مانند فریدون است که با گرز پرقدرتش به میدان میآید.
با گرز چیرهتر که فریدون کند نبرد
بر باد خوبترکه سلیمان شود سوار
هوش مصنوعی: فریدون با قدرت و توان بیشتری جنگ را به پیش میبرد تا اینکه سلیمان بر اسب سوار شود.
روزی که تیغ گیری و مردی کنی به رزم
خورشید و ماه را نتوان دید از غبار
هوش مصنوعی: روزی که توانایی و شهامت جنگیدن پیدا کنی، در نبرد با خورشید و ماه، گرد و غبار چنان زیاد خواهد بود که نمیتوان آنها را دید.
روزی که جام گیری و شادی کنی به بزم
بینند بر زمین مه و خورشید صدهزار
هوش مصنوعی: روزی که تو با شادی و نشاط به جشن و میگساری مینشینی، بر زمین مانند خورشید و ماه، زیبایی و روشنی زیادی خواهد بود.
اندر پناه عدل تو هستند بیگزند
از چرغ و باز و شاهین کبکان کوهسار
هوش مصنوعی: در سایهی عدالت تو، آنها امن هستند و از خطر شکارچیان و پرندگان درنده در اماناند.
وز فرﹼ دولت تو شدستند مهربان
بر آهوان دشتی شیران مرغزار
هوش مصنوعی: به خاطر نعمتی که تو به آن مهربانی بر آهوهای دشت افکندهای، شیران در مرغزارها هم با آنها مهربان شدهاند.
هنگام جود فرق و تفاوت بسی بود
از دست بَدره بار تو تا ابر قطره بار
هوش مصنوعی: در لحظهای که برکات و بخششها نازل میشود، تفاوتهای زیادی بین انسانهای بخشنده و ابرهایی که باران میبارند وجود دارد.
کان را زآب صرف بود قطره بیقیاس
وین را ز زرﹼ ناب بود بدره بیشمار
هوش مصنوعی: به مانند اینکه یک قطره از آب خالص و بینظیر، به اندازهای کم و ناچیز است، در همین حال، یک سکه از طلا نیز میتواند همچون یک خروار بینهایت از همان طلا ارزشمند باشد.
ای خیل بندگان تو چون سیل بر جبال
وی فوج جنگیان تو چون موج در بحار
هوش مصنوعی: ای گروهی از بندگان تو که مانند سیل بر کوهها میریزید، و لشکرهای تو همچون امواج در دریاها هستند.
گر بر شکارگاه تو قیصر کند گذر
نخجیر و مرغ پیش تو راند گه شکار
هوش مصنوعی: اگر قیصر بر شکارگاه تو بگذرد، آهو و پرندهها را به سوی تو روانه میکند تا شکار کنی.
ور سوی بارگاه تو فغفور بگذرد
مهره زند به چهر بساط تو روزبار
هوش مصنوعی: اگر کسی به پیشگاه تو بیفتد و در کنار تو قرار گیرد، همچون مهرهای در بازی، تمام روزهای خوب و خوشی را در دنیای تو تجربه خواهد کرد.
امسال گرد اسب تو خیزد ز قیروان
گر پار خواست گرد سپاهت ز قندهار
هوش مصنوعی: امسال گرد و غبار اسب تو از قیروان بلند میشود، اگر پارس خواست، گرد و غبار سپاهت از قندهار برمیخیزد.
بر جان آن کسی نخورد زینهار چرخ
کوبندهوار پیش تو آید به زینهار
هوش مصنوعی: اگر کسی به تو نزدیک شود و مانند چرخ ستمگر بر او فشار آورد، از او بپرهیز.
ور خصم کارزار تو را آرزو کند
گردد ز کارزار تو بر خصم کار زار
هوش مصنوعی: اگر دشمن تو آرزوی جنگ با تو را داشته باشد، این نشان میدهد که تو چقدر در میدان نبرد قوی هستی و همین باعث میشود که او نیز تحت تأثیر قرار گیرد.
خواهد سپرد ملک جهان را به تو خدای
افزون از آنکه هست تو را وهم و انتظار
هوش مصنوعی: خداوند قصد دارد که تمام دنیا را به تو بسپرد، بر این اساس که تو بیشتر از آنچه هستی، در خیال و آرزویتی.
او حق شناس توست تو فضلش همی شناس
او حقگزار توست تو شکرش همیگزار
هوش مصنوعی: او به حق و حقوق تو آگاه است و تو هم باید او را به خاطر لطف و رحمتش بشناسی. او به تو خدمت کرده و تو هم باید از او قدردانی کنی.
شاه بزرگواری و از فر طلعتت
شادست و خرم است وزیر بزرگوار
هوش مصنوعی: ای پادشاه بزرگوار، تو چهرهای درخشان داری و وزیر بزرگوار تو همواره خوشحال و شاداب است از وجود تو.
همچون گل بهار رخ خواجه بشکفید
کز تو سرای خواجه بیاراست چون بهار
هوش مصنوعی: چهرهی دلانگیز و زیبای خواجه مانند گلهای بهار شکفته و زیبا شود، چرا که معشوق با حضورش خانه و زندگی خواجه را به زیبایی بهاری میآراید.
حاصل شد از حضور تو امروز خواجه را
تاریخ حشمت و سبب عز و افتخار
هوش مصنوعی: حضور تو امروز باعث شد که خواجه به شهرت و عزت و افتخار دست پیدا کند.
چون یادگار جد و پدر در جهان تویی
از عم خویش خواجه تو را هست یادگار
هوش مصنوعی: تو در این جهان یادگار جد و پدرت هستی و از عمویت، خواجهای به یاد تو مانده است.
پیش معز دین نسزد جز قوام دین
در پیش اختیار نزیبد جز اختیار
هوش مصنوعی: در برابر معز دین، تنها قوام دین شایسته است و هیچ چیز دیگری در برابر اختیار مناسب نیست.
اسباب شاهی از هنر توست مستقیم
اصل وزارت از قدم اوست استوار
هوش مصنوعی: ابزار و وسایل فرمانروایی به خاطر هنر و توانایی تو فراهم آمده است و اصل و اساس مدیریت و وزارت به قدمت و تلاش تو پیوند دارد.
تو صاحبِ حُسامی و او صاحبِ قلم
تو مملکت ستانی و او مملکت نگار
هوش مصنوعی: تو دارای زیبایی و جذابیتی و او صاحبِ دانش و هنر است؛ تو از دیگران چیزی میگیری و او آن را با قلمش به تصویر میکشد.
گر جان ز بهر خدمت و مهرت نداشتی
اندر ضیافت تو ز جان ساختی نثار
هوش مصنوعی: اگر برای خدمت و محبتت جانم را نمیدادم، در مهمانیات جانم را فدای تو میکردم.
از کردگار خویش برای صلاح خلق
خواهد همی بقای تو پنهان و آشکار
هوش مصنوعی: خداوند برای بهبود و خوشبختی مردم، هم به صورت آشکار و هم به صورت پنهان، از تو محافظت خواهد کرد.
حون در بهار کار توشادی و عشرت است
آن به که خواجه نیز بود در میان کار
هوش مصنوعی: زندگی در بهار، مملو از خوشی و شادی است، که از آن بهتر این است که در کنار دوستان و عزیزان هم باشی و این لحظات را با هم تقسیم کنید.
اندر نسیم بادهٔ تو باد دولت است
چون بروزد به مرد شود مرد بختیار
هوش مصنوعی: در نسیم خوش بادهٔ تو، حالتی از خوشبختی و prosperity وجود دارد. زمانی که این حالت به انسان دست میدهد، شخص به انسانی موفق و خوشبخت تبدیل میشود.
از بادهٔ تو به که بزرگان شوند مست
تا عقل بیحجاب بود مغز بیخمار
هوش مصنوعی: شراب تو، نوشیدن را به قدری خوشایند میکند که حتی بزرگان نیز بیمار عشق میشوند. زمانی که عقل از حجابهای دنیوی آزاد شود، فکر و اندیشه به آرامش دست مییابند.
تا در مدار باشد همواره هفت چرخ
تا زیر هفت چرخ طبایع بود چهار
هوش مصنوعی: در اینجا اشاره به این است که چرخهای طبیعت همواره در حرکت و گردشاند و این چرخها به هفت نوع مختلف تقسیم میشوند که چهار نوع آن زیر نظر این هفت نوع فعالیت میکنند. به عبارت دیگر، جهان و طبیعت به گونهای سازماندهی شدهاند که همیشه در حال چرخش و تغییر هستند.
پیوسته بر مراد و هوای دل تو باد
این چار را تولد و آن هفت را مدار
هوش مصنوعی: همواره برآورده شدن خواستهها و آرزوهای قلبیات باد، این چهار روز را برای جشن تولد و آن هفت روز را برای ادامهدادن بگذران.
امروز باد بخت تو پیروزتر ز دی
و امسال باد بخت تو فرخندهتر ز پار
هوش مصنوعی: امروز حال و روز تو بهتر از دیروز است و امسال هم خوشبختیات بیشتر از سال گذشته خواهد بود.
تو خسرو زمان و زمان با تو نیک عهد
تو داور جهان و جهان با تو سازگار
هوش مصنوعی: تو بهترین و محبوبترین فرد در زمان هستی و زمان هم با تو در دوستی و وفاداری است. تو قاضی و داور زندگی هستی و دنیا نیز با تو هماهنگ و سازگار است.
