برگردان به زبان ساده
ای ز آب تیغ تو تازه ریاحین ظفر
وی بنور رأی تو روشن قوانین هنر
هوش مصنوعی: ای که به خاطر تیغت گلهای پیروزی شکوفا میشوند، و به خاطر روشنایی فکر تو، قوانین هنر روشن و واضح میشوند.
هر کجا اوصاف تو ، آنجا بود مجد و شرف
هر کجا اصناف تو ، آنجا بود فتح و ظفر
هوش مصنوعی: هر جا که ویژگیهای تو باشد، آنجا عظمت و بزرگی وجود دارد و هر جا که دسته ها و گروه های تو باشند، آنجا پیروزی و کامیابی به دست میآید.
عالمی را مرکب عزت سپرده زیر پای
امتی را طایر عدلت گرفته زیر پر
هوش مصنوعی: شخصیتی بزرگ با نیکویی و مقامش، زیر پای مردم قرار دارد و ملت را از نعمت عدالت و انصاف بهرهمند کرده است.
با جلال تو سپهر پر صنایع نیم کار
با کمال تو جهان پر بدایع مختصر
هوش مصنوعی: با شکوه تو آسمان پر از هنر است و با کمال تو، جهان پر از شگفتیهای کوچک و بزرگ است.
دو نشانست از عطای دست تو : بحر و سحاب
دو نمونه از ضیای رأی تو :شمس و قمر
هوش مصنوعی: دو چیز از نعمتهای دست تو وجود دارد: یکی دریا و دیگری ابر. همچنین دو نشانه از روشنایی تفکر تو وجود دارد: یکی خورشید و دیگری ماه.
بر در پیمان تو چرخ فلک افگنده رخت
بر خط فرمان تو خلق جهان آورده سر
هوش مصنوعی: پیمان تو باعث شده که چرخ دوران به گرد تو بچرخد و تمام خلق عالم در برابر فرمان تو سر تسلیم فرود آورند.
ملک را تدبیر تو چونان که خنجر را فسان
علم را تقریر تو چونان که بستان را مطر
هوش مصنوعی: تدبیر و مدیریت تو بر ملک مانند کارکردن با یک خنجر است که نیاز به دقت و مهارت دارد. همچنین، توانایی تو در توضیح علم همانند بارش باران بر باغ است که میتواند رشد و شکوفایی را به ارمغان آورد.
پیکر افضال را فیض عطای تو روان
دیدهٔ اقبال را نور لقای تو بصر
هوش مصنوعی: بدن فضیلت با بخشش و رحمت تو مملو از نعمت است و چشم خوشبینی از دیدار تو روشن شده است.
مدحت اخلاق محمود تو تسبیح انام
ساحت درگاه میمون تو محراب بشر
هوش مصنوعی: ستایش خُلق و خوی خوب تو برای مخلوقات همانند تسبیحی در دست آنهاست و مکان مقدس تو مانند محرابی برای انسانیت میباشد.
هست در اصناف دانش گفتهای تو مثل
هست در انواع مردی کردهای تو سمر
هوش مصنوعی: در میان شاخههای دانش، گفتههای تو مانند ویژگیهای مختلف مردانگی در عملکرد توست.
یک حدیقه است از ریاض عالم عفوت بهشت
یک نتیجه است از حریم آتش خشمت سقر
هوش مصنوعی: بهارستانی وجود دارد که باغهای آن به زیباییهای عالم میافزاید، و ثمرهای از آتش عذاب و خشم در دوزخ است.
چرخ اعظم با الف قدر تو همچو زمین
بحر قلزم با سخای دست تو همچو شمر
هوش مصنوعی: جهان بزرگ به اندازهی ارزش تو مانند زمین است و دریای وسیع به برکت دست تو مانند شمر.
مرد و زن را کرد قارون جودت از زر و درم
بحر و کان را کرد مفلس دستت از در و گهر
هوش مصنوعی: قارون با ثروتش مرد و زن را تحت تأثیر قرار داده و آنها را به روش خود دچار شکاف و فقر کرده است؛ به طوری که از طلا و نقره بینصیب ماندهاند و مانند دریا و معادن، تهی و بیمایه شدهاند.
نور در دست بداندیشان گشته ظلام
زهر در کام نکوخواهان تو گشته شکر
هوش مصنوعی: برخی از انسانها که اندیشههای منفی دارند، نور و روشنی را به تاریکی تبدیل میکنند. در حالی که انسانهای نیکخواه و خوب مشکلات و تلخیها را میپذیرند و در دل آنها شیرینی و نیکی را مییابند.
از هنر صد درج و از تو یک بیان ماجری
وز گهر صد گنج و از تو یک نوال ماحضر
هوش مصنوعی: از هنرها کثرت وجود دارد، اما تو یک قصه چنان گویا و روشنی را بیان میکنی که تمام آنها را تحتالشعاع قرار میدهد. از بین گنجینهها، هزاران جواهر وجود دارد، اما نعمت تو همچون یک هدیه گرانبهاست که ارزش آن از همه بیشتر است.
دستیار دولت تو هم شهور و هم سنین
پایکار هیبت تو هم قضا و هم قدر
هوش مصنوعی: تو در کنار دولت، همراه زمانها و سالها هستی و شکوه و قدرت تو هم سرنوشت و هم تقدیر را تحت تأثیر قرار میدهد.
ناصح صدر ترا و حاسد قدر ترا
بهره از افلاک خیر و حصه از ایام شر
هوش مصنوعی: این بیت بیانگر این است که کسانی که خیرخواه تو هستند، مانند نصیحتکنندهای که به تو اهمیت میدهد، و همچنین حاسدانی که به اعتبار تو حسادت میکنند، هر یک در زندگی تاثیرگذارند. فردی که خیر و خوبی را میجوید، از نعمتهای آسمانی بهرهمند خواهد شد، در حالی که کسانی که حسرت و بدخواهی در دل دارند، ممکن است تأثیر منفی بر روزهای تو بگذارند. به طور کلی، نوع روابط و احساسات اطرافیان میتواند بر زندگی و سرنوشت فرد تأثیر بگذارد.
در شرف بیشی زعالم ، گرچه هستی اندرون
نی لئالی در صدف باشد جواهر در حجر؟
هوش مصنوعی: در دل دریاها معنای عمیقی نهفته است، هرچند ممکن است به ظاهر چیزهای سادهای دیده شوند. همینطور که در صدفها مروارید وجود دارد، در دل هر انسان یا چیز دیگری نیز ارزشها و زیباییهای نهفتهای وجود دارد که ممکن است در ابتدا قابل مشاهده نباشند.
تو جهان داری و دارای جهان ، تا رستخیز
کس نخواهد بود چون تو جهانداری دگر
هوش مصنوعی: تو مالک این جهان و دارندهی همهی آنی، تا زمانی که زندگی ادامه دارد، کسی مانند تو در رهبری این جهان وجود نخواهد داشت.
از وجود تو بیان شد هرچه بود آفاق را
در عرب وندر عجم از حیدر و رستم خبر
هوش مصنوعی: وجود تو باعث شده که هر چیزی که در دنیا هست، بیان شود. در عرب و عجم، از شخصیتهای بزرگ مثل حیدر (علی) و رستم خبر دارند.
نیست یک خطه ، که آنجا نیست عدلت منتشر
نیست یک بقعه ، که آنجا نیست حکمت معتبر
هوش مصنوعی: در هیچ سرزمینی نیست که عدالت در آن پراکنده نشده باشد و در هیچ مکانی نیست که حکمت مورد اعتبار و ارزش قرار نگرفته باشد.
گاه از سقسین بری رایت بحد بر سخان
گاه از خاور کشی لشکر بسوی باختر
هوش مصنوعی: گاهی از سوی سقسین پرچم و فرمان میرسد که به سمت کلام و سخن بیفتیم، و گاهی از سمت خاور سپاهی به سوی باختر حرکت میکند.
گاه آری جند و منقشلاق اندر زیر خنگ
گه سمرقند و بخارا ، گه تراز و کاشغر
هوش مصنوعی: گاهی کجاوه و بار و دستهای از بارها زیر سایههای درختان گران بار جا میگیرند، و گاهی در شهرهایی مانند سمرقند و بخارا یا در نقاطی چون تراز و کاشغر قرار دارند.
آسمانی ، ز انت آرامش نباشد از مسیر
آفتابی ، ز انت آسایش نباشد از سفر
هوش مصنوعی: اگر در آسمانها آرامش وجود نداشته باشد، نخواهی توانست از نور خورشید لذت ببری و اگر سفر را تجربه کنی، آسایش را نیز نخواهی یافت.
تا درخت فتح آب از چشمهٔ تیغ تو یافت
هر زمان از وی همی ملکی دگر آید ببر
هوش مصنوعی: هر وقت درخت پیروزی از چشمهٔ شمشیر تو آب بگیرد، همیشه یک ملک جدید از آن به وجود میآید.
خسروا ، بردی سپه سوی سمرقند ترا
بود نصرة هم عنان و بود دولت راهبر
هوش مصنوعی: ای خسرو، سپاه به سوی سمرقند رفت و نصرت و پیروزی همواره همراه تو بود و دولت تو را رهبری میکند.
از جلالت سوی اقدامت عدد اندر عدر
و ز سعادت سوی اعلامت حشر اندر حشر
هوش مصنوعی: از بزرگی و شکوه تو، قدمهای تو در جمعیت قرار گرفته و از خوشبختی، به سوی نشانهها و علامتهای تو در روز قیامت حرکت میکنند.
لشکری از سرکشان در خدمتت بی ترس و باک
زمره ای از صفدران در موکبت جان سپر
هوش مصنوعی: گروهی از آدمهای شجاع در خدمت تو هستند و بی هیچ ترس و نگرانی آمادهاند. همچنین، گروهی از دلاوران در جمع تو حاضرند و جان خود را برای دفاع از تو فدای تو میکنند.
هر کجا بفراخت جاه تو بفیروزی لوا
هر کجا بنمود بخت تو ز بهروزی اثر
هوش مصنوعی: هر جا که مقام و رتبت درخشان باشد، پیروزی بر تو سایه میاندازد. هر جا که شانس و اقبال تو جلوه کند، نشانههای خوشبختی خود را نشان میدهد.
خسروان آن طراف کردند صدرت را سجود
سروران آن زمین بستند امرت را کمر
هوش مصنوعی: بزرگان و پادشاهان در برابر تو به زانو درآمدند و به احترام تو، سر خود را به زمین گذاشتند. فرمانروایان زمین، در مقابل اراده و خواسته تو، خود را آماده و مهیای خدمت کردند.
خطبهٔ آن خطبه گشت از نعمت تو با جاه و قدر
سکهٔ آن بقعه گشت از نام تو با زیب و فر
هوش مصنوعی: این خطبه از برکت وجود تو، به شکوه و عظمت رسید. همچنین، این مکان مقدس به خاطر نام تو با زیبایی و شکوه تبدیل شده است.
ای بسا ، ناکام ، کو از دولتت شد کامگار !
وی بسا ، بی نام ، کو از حشمتت شد نامور!
هوش مصنوعی: بسیاری از افراد هستند که در زندگی خود نتوانستهاند به موفقیت برسند، اما به لطف حمایت و قدرت تو به مقام و نامآوری دست یافتهاند. همچنین، کسانی نیز وجود دارند که در زندگی خود هیچ پشتوانه و نامی نداشتهاند، اما به دلیل جلال و عظمت تو، معروف و شناخته شده شدهاند.
خازن اقبال گویی از قدیم الدهر باز
داشت آماده ز بهر خدمت تو سربسر
هوش مصنوعی: خداوندی در طول زمان، گویی همه شواهد و احتمالات را برای خدمت به تو جمعآوری کرده است.
هر خزاین کو نهده بود اندر شرق و غرب
هر دفاین کو نهفته بود اندر بحر و بر
هوش مصنوعی: هر گنجینهای که در شرق و غرب نهان است و هر راز و گنجی که در دریا و خشکی پنهان است، همگی در دست خداوند قرار دارد.
بنده و آزاد اعدا را بمالیدی بتیغ
چون فتد در مرغزار آتش بسوزد خشک و تر
هوش مصنوعی: تو با شمشیر خود بندگان و دشمنان را به یکسان مجروح کردی؛ چون در مرتع پر از علف آتش شعلهور شود، هم سبز و هم خشک را خواهد سوزاند.
رایت تو در سمرقند و ز باد تیغ تو
روم گشته چون بلاد عادیان زیر و زبر
هوش مصنوعی: تو به مانند نیکوترین مثالها در سمرقند معروفی و تیزی شمشیربه قدری است که روم را ویران کرده است، مانند سرنوشت و حال مردم عادی که زیر و زبر شدهاند.
چون ز حال ماوراء النهر فارغ آمدی
با هزاران دولت و نعمت بسوی مستقر
هوش مصنوعی: زمانی که از وضعیت ما در آن سوی رودخانه رها شدی، به سوی آرامشی با هزاران امکانات و نعمتها حرکت کردی.
یسر با خیل تو کرده خواب در یک خوابگه
یمن با جیش تو شد خورده آب در یک آبخور
هوش مصنوعی: آسایش و آرامش در کنار تو به دست آمده، و در یک مکان و زمان خاص، محبت تو به من زندگی و روزی داده است.
خطهٔ خوارزم اکنون با جلال مقدمت
از ارم مانوس شد و ز حرم محروس تر
هوش مصنوعی: منطقهٔ خوارزم اکنون با ورود با شکوه تو آشنا شده و از حرم امنتر و محفوظتر است.
منت ایزد را که حاصل کرد تأیید فلک
هر چه از دولت ترا موعود بود و منتظر
هوش مصنوعی: به لطف خداوند، آنچه را که از سرنوشت و خوشبختی برای تو پیشبینی شده بود، به دست آوردی.
سایهٔ عدلت گرفت از ترک تا حد حجاز
بسطت ملک رسد از هند تا حد خزر
هوش مصنوعی: سایهٔ عدالت تو از سرزمینهای ترک تا حجاز گسترده شده است و سرزمین تحت سلطهی تو از هند تا خزر کشیده میشود.
رایت جاهت در اکناف هدی شد مرتفع
آیت عزت در اکناف جهان شد منتشر
هوش مصنوعی: دولت و مقام تو در دوردستها نمودار شد و نشانهی عظمت تو در سراسر جهان پخش گردید.
مرجع اهل هدی گشتند در دوران تو
زان سپس کاهل هدی بودند مانده در بدر
هوش مصنوعی: در دوران تو، کسانی که هدایت را میدانستند به تو مراجعه کردند و از آن زمان، افرادی که به هدایت توجهی نداشتند، در بیخبری و سرگردانی باقی ماندند.
چون بتو ایزد زمام جملهٔ عالم سپرد
تو بعالم در ، طریق بخشش و نیکی سپر
هوش مصنوعی: وقتی که خداوند کنترل تمامی جهان را به دست تو سپرده است، تو باید در این دنیا راهی را برای بخشش و نیکی فراهم کنی.
بر خلایق داد کن ، زیرا که در آفاق نیست
نزد ایزد کس گرامی تر زشاه دادگر
هوش مصنوعی: به مردم انصاف بده، زیرا در هیچ جای عالم کسی نزد خداوند از شاه دادگر محبوبتر نیست.
هست نیکی آن شجر، کز شاخ او ناید همی
جز ثواب و جز ثنا در آجل و عاجل ثمر
هوش مصنوعی: شجرهای که تنها ثواب و ستایش از آن میروید، نیکو و شایسته است. این درخت هم در حال حاضر و هم در آینده ثمرههای خوبی به بار میآورد.
سیم و زر در وجه نام نیک نه ، کز روی عقل
هست گنج نیک نامی به ز گنج سیم و زر
هوش مصنوعی: پول و ثروت در مقابل نام نیک ارزشی ندارند، زیرا طبق عقل، داشتن نام نیک از داشتن ثروت و جواهرات ارزشمندتر است.
تا بصنع ایزدی ، بر اوج گردون ، شکل ماه
گاه گردد چون کان و گاه گردد چون سپر
هوش مصنوعی: به دستور الهی، در بالای آسمان، ماه یک لحظه به شکل سنگ معدن تبدیل میشود و لحظهای دیگر به شکل سپر.
بهرهٔ احباب تو باد از جهان لهو و طرب
حصهٔ اعدای تو باد از فلک رنج و ضرر
هوش مصنوعی: برای دوستانت بهرهای از شادیهای دنیا داشته باشند و دشمنانت سهمشان از آسمان، رنج و زحمت باشد.
خسروان را خاک ایوان رفیع تو مقام
صفدران را صحن در گاه شریف تو مقر
هوش مصنوعی: خسروان و پادشاهان در خاک ایوان تو آرامیدهاند، و کسانی که شجاعت و دلیری دارند در محوطه درگاه تو جای دارند.
باد مژگان همچو بیکانها شده در دیده ها
بر بدی آن را که باشد سوی درگاهت نظر
هوش مصنوعی: باد مژگان همچون تیرهایی نازک و تیز در چشمها حرکت کرده و بر بدی آن کسی که به سوی تو نگاه میکند، اثر میگذارد.
