برگردان به زبان ساده
جمعیت خاطر ز پریشانی عقل است
معموری این ملک ز ویرانی عقل است
هوش مصنوعی: اجتماع و زندگی مردم به دلیل آشفتگی عقل و فکر آن‌ها است و این سرزمین در واقع به خاطر نابودی و نقصان عقل دچار خرابی است.
آسودگی ظاهر و جمعیت باطن
در زیر سر بی سر و سامانی عقل است
هوش مصنوعی: ظاهر آرامش و ظاهری شلوغ، در دل خود بی‌نظمی و آشفتگی عقل را پنهان کرده‌اند.
سرگشتگی دایم و گمراهی جاوید
در پیروی قامت چوگانی عقل است
هوش مصنوعی: همیشه در سردرگمی و گمراهی قرار داشتن، ناشی از پیروی از عقل ناقص و محدود است.
بی دود بود آتش نیلوفری عشق
عالم سیه از مجمره گردانی عقل است
هوش مصنوعی: آتش عشق نیلوفر آبی بی‌دود است و عقل، عالم تاریک را مانند مشعل روشن می‌کند.
در کام نهنگ و دهن شیر توان بود
رحم است بر آن روح که زندانی عقل است
هوش مصنوعی: در دل نهنگ و در دهان شیر، به دست آوردن چیزی ممکن است، اما بر آن روحی که گرفتار محدودیت‌های عقل است، رحم و شفقت لازم است.
سرپنجه دریا نتوان تافت به خاشاک
با عشق زدن پنجه ز نادانی عقل است
هوش مصنوعی: در این بیت به این موضوع اشاره شده که نمی‌توان با عشق، بر روی چیزهای بی‌اهمیت (خاشاک) تأثیر گذاشت و این کار ناشی از ناآگاهی عقل است. مانند این است که بخواهیم قدرت دریا را با دستان خود به چالش بکشیم.
عشقی که محابا کند از سنگ ملامت
در پله ارباب جنون، ثانی عقل است
هوش مصنوعی: عشقی که از انتقادات و تندگویی‌ها نترسد و در برابر جنون و دیوانگی فانی شود، در واقع نشانه‌ای از عقل و درک بالاست.
در انجمن عشق که گفتار خموشی است
خاموش نشستن ز سخندانی عقل است
هوش مصنوعی: در جمع عاشقان، صحبت از عشق تنها با سکوت انجام می‌شود و اگر کسی در اینجا خاموش بماند، نشانه‌ی ناتوانی عقل اوست.
بحری است جهان، عشق در او کشتی نوح است
موج خطرش سلسله جنبانی عقل است
هوش مصنوعی: جهان مانند دریا است و عشق در آن، مانند کشتی نوح که در میان طوفان‌ها و خطرات می‌گردد. امواج این دریا، نشان‌دهنده چالش‌ها و خطرهایی هستند که عقل را به فعالیت وا می‌دارد.
سالک چه خیال است که از خویش برآید
تا در ته دیوار گرانجانی عقل است
هوش مصنوعی: مسافر روحانی چه تصوری دارد که بتواند از ذات خود جدا شود تا در عمق دیواری سرشار از دانش و عقل قرار گیرد.
در زیر فلک دولت بیداری اگر هست
خوابی است که در پرده حیرانی عقل است
هوش مصنوعی: اگر در این دنیا وضعیت خوبی وجود دارد، در حقیقت نوعی خواب است که در پرده‌ی گیجی و شگفتی عقل پنهان شده است.
در پرده ناموس خزیدن ز ملامت
از سادگی هوش و ز عریانی عقل است
هوش مصنوعی: این جمله بیان می‌کند که پنهان شدن از انتقاد و عیب‌جویی، ناشی از سادگی و نداشتن هوش و همچنین ناتوانی عقل در درک وضعیت است. به عبارت دیگر، وقتی فردی به‌خاطر ترس از ملامت سعی می‌کند خود را در سایه پنهان کند، نشان‌دهنده ضعف توانایی‌های عقلانی اوست.
در انجمن عشق بود صورت دیوار
هر چند جهان محو زبان دانی عقل است
هوش مصنوعی: در جمع عشق، تصویر دیوار وجود دارد، هرچند که در این دنیا، همه چیز تحت تأثیر کلام و زبان است و می‌داند که عقل چیست.
جان از نظر عشق بود زنده جاوید
تن بر سر پا گر ز نگهبانی عقل است
هوش مصنوعی: عشق باعث حیات جاودان روح می‌شود و اگر عقل مراقب باشد، تن نیز همچنان پابرجا می‌ماند.
این آن غزل سید کاشی است که فرمود
بگذر ز جنونی که بیابانی عقل است
هوش مصنوعی: این غزل از سید کاشی به ما می‌گوید که از جنون و دیوانگی عبور کن، زیرا این وضعیت بی‌خود بودن، نوعی بی‌عقلی و ناپختگی است.
