غزل شمارهٔ ۹۵

آن کسی که دل من همانند گویی گرفتار چوگان او گشته، کسی است که آزادگان برای گرفتار شدن، در میدان او صف می‌کشند. [  گوی = توپ و گلوله‌ای چوبین که در بازی چوگان از آن استفاده می‌شود. / چوگان = چوبی با دستهٔ راست و باریک و سرِ کج که با آن در چوگان‌بازی گوی را می‌زنند. / موقف = جای ایستادن / آزادگان = جوانمردان، بخشندگان  ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

عاشقان قادر نیستند از کوی دوست بیرون روند، زیرا گیسوان آشفتهٔ او مانند زنجیری به پای آنان پیچیده است. یا جمعیّت خاطر با پریشانی زلف او حاصل می‌شود. [ سلسله = زنجیر / ره به بیرون بردن = کنایه از رها شدن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

تا کی ناصحان مرا به شکیبایی فرا می‌خوانند؟ ای طبیب، درد من چیزی نیست که با شکیبایی درمان پذیرد. [ بی‌خبران = بی‌خبران از عشق / حکیم = اهل حکمت، دانشمند و فرزانه، طبیب ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر دوست با احسان خویش بر من درویش نظری بیفکند یا نه، حکم، حکم اوست. من گوش به فرمان او ایستاده‌ام. [ انعام = نعمت دادن / مسکین = درمانده و بیچاره ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر دوست، بی‌آنکه مرتکب گناهی شوم مرا عقوبت کند، از بخت بَد من است که به شکنجه شدن عادت دارد. امّا اگر مرا بنوازد و تفقّدی کند، این نهایت نیکی و بخشش اوست. [ نواختن = نعمت دادن و مهربانی کردن / غایت احسان = نهایت نیکی و بخشش ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

برای رفتن به باغ و بستان رغبتی ندارم و به هیچ درخت سروی انس نمی‌گیرم، زیرا اگر سروی شایسته دل بستن باشد، فقط سرو خرامان قامت اوست. [ اُنس گرفتن = خو و الفت گرفتن / خرامان = خوش‌رفتار و با ناز ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کسی که دلش به نزد معشوق رفته و از وی غایب گشته است، چگونه می‌تواند آرام گیرد؟ یا آن کسی که در زندان عشق محبوب اسیر است، چگونه می‌تواند بگریزد؟ [ نشستن = آرام و قرار گرفتن / دل غایب بودن = کنایه از دلباخته و عاشق بودن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آنان که بصیرتی ندارند، به عاشقان خرده می‌گیرند که چرا متحیّرند، به راستی کسانی که حیران معشوق نباشند از نشاط زندگی بهره‌ای نبرده‌اند. [ حیرت = سرگشتگی و سرگردانی / بی‌بصر = بی‌بصیرت، کسی که چشم باطن و دل ندارد / عیش = زندگی خوب و خوش، شادی ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

در باغ روزگاران هرگز گلی چون تو نروییده است، به‌ویژه که پرنده‌ای چون من بلبل نغمه‌سرای آن گل باشد. [ چمن = سبزه و گیاه / مرغ = پرنده ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر تیراندازان سخت‌کمان و ماهر همهٔ پرندگان را با تیر بزنند، دریغ است که بلبلی چون مرا که این همه سرود و نغمه تعبیه در منقار دارد، از پای درآورند. [ حِیف = در تداول عامه کلمه‌ای است برای نشان دان تحسّر و تأسف، دریغا، افسوس. و به فتح اول (حَیف) به معنی ظلم و ستم / دستان = نغمه و آهنگ / سخت‌کمانان = کنایه از معشوقان بی‌رحم زیبا ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای سعدی، اگر یار را می‌طلبی، از حرکت بازنایست و رنج و مشقّت راه را تحمّل کن. زیرا دیدار دوست به کعبه‌ای می‌ماند که شکیبایی مانند بیابان و گذرگاه آن است و ناگزیر باید از آن بیابان گذشت تا به دیدار کعبه نائل آمد. [صبر: شکیبایی، داروی تلخ زردرنگی است که از ریشهٔ گیاهی به همین نام (صبر) گرفته می‌شود.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی