غزل شمارهٔ ۵۵۹

ای نسیم و باد نوبهاری، حالِ گل‌­های باغ چگونه است؟ چرا که بلبل‌های عاشق دیگر توان صبر ندارند و فریادی، به نشان بی­قراری سر داده‌­اند.(نکته: باد، نسیم و… در ادبیات پیک و خبر رسان میان عاشق و معشوق هستند.)

ای معشوقی که درمان تمام دردها در وجود توست، نگاه و عنایتی به مجروحان خود کن، داروی تمام دردها را در دست داری، اما ما را مجروح و زخمی رها می­کنی.

یا خلوتی فراهم کن و تنها عاشقانت را بدان راه بده، و یا رو بندی بر روی صورت خود قرار ده؛ وگرنه چنین که آشکارا خود را نشان داده‌ای(ایهام: ۱. به طرز شیرین و دلنشینی، ۲. به شکل شیرین معشوق خسرو پرویز ) دنیا را به آشوب و غوغا می‌کشانی.

همانگونه که باران نوبهاری بر روی شکوفه‌های لطیف می‌نشیند، هر لحظه، از شدت لطیفی، از صورت تو عرق می‌تراود.(نکته: مصراع اول مشبه، مصراع دوم مشبه به.)

عود در زیر دامن خود پنهان کرده‌ای یا گل در آستین خود گذاشته‌ای که چنان خوشبو و معطر هستی؟ یا شاید مشک در گریبان خود نهاده­ای؛ به من نشان بده که چه داری که چنین خوشبو و خواستنی هستی؟(نکته: نکته شگفت و عجیب در این بیت هنرنمایی سعدی است که برای اینکه بیان کند تمام وجود معشوقم معطر و خوشبوست از هر قسمت اندام او مثالی می­زند؛ دامن، آستین و گریبان.)

گل که نماد زیبایی است با چهره‌ی دلفریب تو هیچگونه نسبتی ندارد و قابل و مقایسه با صورت تو نیست؛ در واقع هنگامی که تو در میان گل‌ها هستی مثل این است که گلی در میان خار روییده باشد.

زمانی کمند زلفت مرا با قدرت به سوی دام عشق می­کشاند و زمانی دیگر کمان ابرویت مرا به سختی می‌کُشد و هلاک می‌کند.

اگر زمانی بند و قید (عشق خود را) باز کنی، حتی کسانی که ذاتا گریزنده و رمنده هستند، از پیش تو فرار نمی‌کنند؛ چرا که آدمی اگر اسیر زیبارویان باشد، دلپذیرتر است که آزاد و رها باشد.

در ابتدا که مرا عاشق خود ساختی، اظهار وفاداری کردی، اما همین که سرسختانه دلباخته تو شدم، در کار عشق و عاشقی سست شدی.

بعد از جدایی ، احتیاج به عمر و زندگی دیگری داریم، چرا که این عمر و زندگی را در راه انتظار و امیدواری خرج کردیم.

یقین دارم که نماز صوفی در حالیکه تصویر تو همنشین اوست، باطل است؛ چرا که تو تصویر چهره‌ی خود را بر قبله‌ی او نگاشته‌ای.(نکته: صحبت کردن در میان نماز سبب ابطال آن می‌شود که سعدی نگاهی هنری بدان کرده است و معتقد است که صوفی که این همه ادعای دینداری دارد در هنگام نماز، صورت معشوق را بر قبله می‌بیند.)

تمام دردها، درمان و چاره­ای دارد؛ درمان درد سعدی نیز این است که با خوی و خواسته‌ی معشوق خود همراهی کند.