برگردان به زبان ساده
رفتیم اگر ملول شدی از نشست ما
فرمای خدمتی که برآید ز دست ما
نشست: مصدر مرخّم، همنشینی، ماندن/ خدمت: تحفه و هدیه، اطاعت و بندگی / ایهام ترادف: بین «شدی» در معنای غیر منظورش؛ یعنی رفتی با «رفتیم» / جناس خط: نقش، نفس / معنی: اگر از همنشینی با ما دلتنگ شدی، می‌رویم؛ امّا از ما چیزی بطلب که توان انجام دادنش را داشته باشیم؛ یعنی رفتن از پیش تو برای ما مقدور نیست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی
برخاستیم و نقش تو در نفس ما چنانک
هر جا که هست بی‌تو نباشد نشست ما
نقش: نشان و اثر، عکس و تصویر/ نفس: دل و روح (لغت‌نامه) / جناس لاحق: ما، جا / جناس خط یا مصحف: نقش، نفس/ تضاد: برخاستیم، نشست / معنی: برای رفتن از پیش تو برخاستیم که برویم؛ امّا اثر و نشان تو آنچنان در دل نقش بسته است که بدون تو هر جا که باشد، ماندن ما محال می‌نماید. - منبع: شرح غزل‌های سعدی
با چون خودی درافکن اگر پنجه می‌کنی
ما خود شکسته‌ایم چه باشد شکست ما؟
کنایه: پنجه کردن با کسی (ستیز و نزاع کردن، درافتادن با کسی) / جناس لاحق: با، ما / آرایهٔ تکرار: خود / جناس اشتقاق و زاید: شکست، شکسته / معنی: اگر می‌خواهی ستیزه کنی، با کسی همانند خود پنجه افکن؛ زیرا ما خود شکست‌خورده و مغلوبیم و تو به شکست دادن افتاده‌ای چون ما نیاز نداری. -منبع: شرح غزل‌های سعدی
جرمی نکرده‌ام که عقوبت کند ولیک
مردم به شرع می‌نکشد ترک مست ما
ایهام: ترک مست ١- ترکی که مست باشد. ٢- معشوق زیبای مِی‌زده (و شاید چشمان مخمور او) / ایهام تناسب: بین یکی از معانی ترک مست (چشم) با مردم. / معنی: خطایی مرتکب نشده‌ام که شکنجه کند و جزا دهد؛ امّا گویی او می‌داند که بر اساس قانون شریعت ترک مست (معشوق مِی زده) مورد مؤاخذه قرار نمی‌گیرد؛ بنابراین عقوبت می‌کند و از بازخواست نمی‌هراسد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی
شکر خدای بود که آن بت وفا نکرد
باشد که توبه‌ای بکند بت‌پرست ما
وفا: ٢/٧ / باشد که: امید است که / استعاره مصرّحه: بت (معشوق زیبارو که عاشق او را چون بت تا حدّ پرستش می‌پرستد.) / معنی: خدا را شکر که آن بت بی‌وفایی کرد و موجب شد که بت‌پرست از بت‌پرستی توبه کند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی
سعدی نگفتمت که به سرو بلند او
مشکل توان رسید به بالای پست ما
بالا: قد و قامت / تشبیه: او به سرو بلند / تضاد: بلند، پست / ایهام تضاد: بین «بالا» در معنای غیر منظورش یعنی بلندی با «پست» / پارادوکس: بالای پست / کنایه: بالای پست (عجز و ناتوانی) / معنی: ای سعدی، به تو نگفتم که با این قامت کوتاه ما ممکن نیست به سرو بلندقامت معشوق دست یابیم؟ - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی
