غزل شمارهٔ ۲۱۱

فراق: هجران و دوری ٫ دیگر: هم، نیز، سرانجام ٫ شام: شب ٫ پاس داشتن: مراقب بودن / تضاد: امروز، شام / معنی: امروز هم به هر روی در جدایی از تو سپری شد و به شام رسید. ای چشم، بیدار باش که در فراق، خفتن حرام است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

بیش: دیگر، سپس، بعد از این ٫ احتمال: تحمل ٫ رقّت: نازکی و لطیفی / تشبیه: جفا به سنگ (اضافهٔ تشبیهی) و نیز اندرون ضعیف به جام. / معنی: دیگر نمی‌توانم سنگ ستم را تحمل نمایم زیرا درونم از نازکی مثل جام بلورینی است که سنگ ستم آن را خرد خواهد کرد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

افسوس: دریغ و حسرت ٫ قفا: پشت سر ٫ سودا: ۲۰٫۱ / کنایه: پخته (فهمیده و کامل) ٫ سودای خام (آرزوی دور و دراز) ٫ تضاد: پخته، خام / معنی: هنگام عبور می‌شنوم که مردم پشت سر من می‌گویند: افسوس که این آدم مجرّب به عشقی نافرجام و تصوری باطل دل سپرده است! - منبع: شرح غزل‌های سعدی

مقیّد: اسیر و گرفتار / تشبیه: خال به دانه (اضافهٔ تشبیهی) ٫ تناسب: دانه، مقیّد، گرفتار، دام / معنی: من تنها کسی نیستم که خالت چونان دانه‌ای مرا به دام کشیده و اسیر ساخته است؛  بلکه هر کس این دانهٔ خال تو را ببیند، گرفتار دام تو خواهد شد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

نظر: نگاه / مقام: اقامت کردن. / معنی: با خود گفتم یک بار با گوشه چشم پنهانی به تو نظری افکنم؛ اما چشمانم آنچنان به دیدار تو خیره ماند که دیگر نتوانست چشم از آن برگیرد و در آنجا اقامت گزید. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

لگام: دهنه و افسار ٫ شدن: فرو‌افتادن (لغت‌نامه) / کنایه: عنان تابیدن (روی آوردن) ٫ تناسب: عنان، لگام ٫ استعارهٔ مکنیه: عنان نظر. / معنی: ای دل، آیا به تو نگفتم که دهنه نگاه را به سوی او بر مگردان و به وی منگر اکنون که عنان را از کف دادی و در برابر او اختیاری نداری تو را سرنگون خواهد ساخت. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

نام شدن (اول): مشهور شدن ٫ توبه: ۲۰۱٫۱۰ ٫ نام شدن (دوم): آبرو رفتن / نوعی رد الصدر على العجز : نام / معنی: نام و شهرت و اعتبارم بر سر عاشقی رفت و به من می‌گویند از عاشقی دست بردار، اکنون که شهرت و اعتبارم از میان رفته توبه کردن چه سودی دارد؟ - منبع: شرح غزل‌های سعدی

کنایه: سخن زاییدن (سخن گفتن و سخن‌پردازی کردن). شکر شکستن طوطی (شکر‌شکن شدن طوطی، شیرین‌زبان گشتن طوطی). شیرین‌کلام شدن (فصیح و بلیغ شدن کلام) /  تناسب: شکر و شیرین، سخن و کلام ٫ واج آرایی: تکرار حرف «ش» ٫ تشبیه مرکب:  مصراع اول مشبه، مصراع دوم مشبّهٌ‌به / معنی: در اثر عشق ورزیدن به روی جمیل توست که من این گونه شیرین سخن شده‌ام، هم بدآن سان که طوطی به دلیل شکّر‌شکنی شیرین‌سخن گشته است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ابنا: جمع ابن، فرزندان ٫ طوع: میل و رغبت ٫ ارادت: دوستی از روی اخلاص و توجه خاص / معنی: مردم روزگار با صرف زر برای خود غلام می‌خرند؛ اما سعدی با فرمانبرداری و میل و رغبت بندهٔ تو شده است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

مدعی: ۱۸٫۲۰ / کنایه: دست به کسی دادن (مهر و محبت به کسی دادن، عاشق کسی شدن) / معنی: آن ادعا کننده‌ای که اسیر بند کسی نمی‌شد و به کسی دل نمی‌باخت، این بار به دام تو افتاد و سرکشی فرو‌گذاشت. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

به آخر آمدن: به پایان رسیدن / معنی: شرح کردن غمی که از تو به دل دارم، با توصیف پایان نمی‌پذیرد. من نهایت تلاش خود را به کار بردم و دفتر هم به پایان رسیده اما هنوز چیزی از آن هم گفته نیامده است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی