غزل شمارهٔ ۱۷۰

کنایه: غلام کسی بودن (مرید کسی بودن و خود را در برابر کسی کوچک کردن). سبک‌روح (ظریف و لطیف). سرگران داشتن (ناز و تکبر و تبختر داشتن، سرسنگین بودن). جواب تلخ (پاسخ نامناسب و ملال‌انگیز). شکر زیر زبان داشتن (شیرین‌سخن بودن). / تضاد: سبک و گران، تلخ و شکر / حس‌آمیزی: جواب تلخ / معنی: غلام آن یار ظریف و سبک‌روحی هستم که با من بر سر خشم است. به من پاسخی تلخ می‌دهد در حالی که به نظر می‌رسد در زیر زبان تلخ‌گوی خود شکر پنهان کرده است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

شاید: از مصدر شایستن، شایسته و سزاوار است / به نقد اندر: در این زمان، حالا / مهربان: با محبت و عاطفه مشفق. / تضاد: دوزخ، بهشت. / معنی: اگر دوستی با وی مرا به دوزخ می‌برد، شایسته است؛ زیرا کسی که یاری مهربان چون او دارد، اینک در بهشت است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اختیار: -> ۱۳٫۵ / مشروب: به هر نوع آشامیدنی گفته می‌شود خصوصاً شراب / مراد از بخت داشتن: کامیاب از بخت شدن و به آرزو رسیدن / حظ: بهره و نصیب / مقصود از جهان داشتن: آرزو و منظور خود را از جهان گرفتن و به آن رسیدن / سجع در شعر: محبوب، مشروب / معنی: آن کس که مختارست و یاری و شرابی دارد، از بخت خویش به کام رسیده و از روزگار خویش بهره برده و در جهان به مقصود رسیده است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

برون از: بیرون از، غیر از / جانان: معشوق و محبوب همچون جان عزیز / بهایم: جمع بهیمه، چهارپایان / جناس زاید: جانان، جان / تضاد: مردم، بهایم / معنی: آنان که آدم‌اند، غیر از خوردن و خفتن زندگی دیگری هم دارند. روزگار خود را با  معشوق جانی سپری کن؛ زیرا حیوانات هم جان دارند و زنده‌اند ولی از عشق بهره‌ای ندارند. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

نشاط: خوشی و خرمی، سرور / کنایه: با خود آمدن (هوشیار شدن). فراغ از چیزی داشتن (بی‌نیاز و بی‌اعتنا بودن به چیزی). / تشبیه مرکب: مصراع اول مشبّه، مصراع دوم مشبّه‌به. / معنی: من با کسی عشق می‌ورزم که با وجود او از مستی و بی‌خویشی بیرون نمی‌آیم؛ درست همانند بلبلی که در اثر نشاطِ با گل بودن فارغ از آشیانه است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دهل: طبل بزرگ / تشبیه مرکب: مصراع اول مشبه، مصراع دوم مشبّه‌به. / معنی: اگر با دریافت ضربه‌های شمشیر از دوست برگردی مرد نیستی، آن دهل است که به دلیل درون‌تهی بودن و پوچی با ضربه انگشتی به صدا در‌می‌آید. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

تشویش: وحشت و هراس، بی‌آرامی و پریشانی / محب: عاشق / جناس اشتقاق و زاید: محبّ، محبّت / تلميح: مصراع اول اشاره است به آیه ۳۴ سوره عبس  (۸۰): يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ، روزی که آدمی از برادرش می‌گریزد. / معنی: در شور و غوغای قیامت که دوست هم دوست را نمی‌شناسد و از وی می‌گریزد،  دوستدار واقعی به شوق یار از خاک بر‌می‌خیزد و دوستی را همچنانکه در آغاز داشت، عرضه می‌دارد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

باد نوروزی: باد بهاری / باغ پیروزی: شاید نام باغی بوده در شیراز و نیز ممکن است در معنی باغ سبز و خرم باشد؛ زیرا فیروزه در معنی سبز به کار رفته است و همچنین فیروزی نام دهی است از بخش زرقان شهرستان شیراز و نام باغی به غزنین که محل نشاط و شراب و انجام تشریفات رسمی زمان غزنویان بوده است. مقبره سلطان محمود نیز بر طبق وصیت خودش در آن باغ است. (لغت‌نامه) / تشطیر: نوروزی پیروزی / جناس لاحق: دوستان، بوستان / جناس مطرف: باد، باغ. / معنی: باد نوروزی در سحرگاهان از باغ پیروزی خوش وزیدن گرفت؛ بوی خوش آن به بوی دوستان شبیه است نه بویی که از بوستان به مشام می‌آید. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

مستولی: مسلّط، چیره و غالب / آستان: درگاه، پیشگاه / جناس لاحق: سر، بر / سجع در شعر: کنار، یار / معنی: آن کسی که در کنار یار سر بر بالین نهاده و خواب صبحگاهی بر او غلبه یافته است، از آن بیچاره‌ای که دور از معشوق سر بر درگاه او نهاده، چه غمی به دل راه می‌دهد؟ - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ملک راندن: فرمانروایی و پادشاهی کردن / که: هر که، آن که. / کنایه: منظور (معشوق). / معنی: مثل سعدی، تنها و دور از چشم اغیار عشق بورز و بر اثر آن راحت و آسوده باش. آری، آن کس که معشوقی نهانی دارد گویی پادشاهی است که به تنهایی بر سرزمین خویش حکم می‌راند و کسی مزاحم او نیست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی