غزل شمارهٔ ۱۵

بیا تا این جامهٔ پشمین تیره را به کناری نهیم و ترکِ درویشیِ مزوّرانه کنیم و دو‌گرایی و کفراندیشی را که بر آن نامِ پرهیز نهاده‌ایم، با خراباتی‌گری به باد دهیم. [ دلق = لباس ژنده‌ای که درویشان به تن کنند. / ازرق‌فام = کبود‌رنگ / قلّاشی = خراباتی و می‌پرستی / شرک تقوانام = تقوای ریایی و ظاهری ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

هر لحظه با بت‌پرستی قبلهٔ تازه‌ای برمی‌گزینیم و بدین‌سان روزگار می‌گذرانیم، یکتاپرستی را بر ما عرضه دار تا بت‌ها را در‌هم شکنیم. [ ساعت = لحظه / اصنام = جمع صنم به معنی بت‌ها ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آرزویم این است که یک بار با جوانان شراب بنوشم و مست گردم تا کودکان این پیر عاشق‌پیشهٔ لای‌خوار را در کوی و برزن دنبال کنند و سنگ‌زنان ملامت نمایند. [ دُرد = گل‌و‌لای ته شراب که شراب‌خواران کم‌بضاعت به بهای کم می‌نوشند و مستی آن بیشتر است. / پیرِ دُردآشام = پیر عاشق‌پیشهٔ مست ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

در اثر نیازمندی و اظهار کوچکی، سگِ اصحابِ کهف انسان می‌شود و برعکس، سودای سروری، بلعام را به سگ تبدیل می‌کند. [ قطمیر = نام سگ اصحاب کهف / ماخولیا = به معنی مالیخولیاست که خلل و کوفت دماغی و سودا و خیال خام باشد. (لغت‌نامه) / بلعام = بلعم پسر باعور (به قصص قرآن سورآبادی، ص 90 و 91 رجوع شود.) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ذهن و ضمیرم از این حصار تنهایی، به دلیل دریافت پیام بوستان از باد صبحگاهی، یعنی استشمام بوی خوش ریاحین به گشت و گذار در باغ و صحرا تمایل یافته است. [ بادِ سحر = بادِ صبا ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر خردمندی، این روزگار و طبیعت باطراوت را دریاب و از آن غافل مشو، شاید که دیگر مجالی برای درک چنین روزهایی نیابی. [ صاحب‌دل = آگاه و روشن‌ضمیر، عارف / باشد که = همانا که، به‌درستی که، شاید که ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

واج‌آرایی: تکرار موزون واج‌های " س و چ " در فواصل معین / معنی: در جایی که سرو بوستانی با آن پای چوبین به شوق آمده و به این سوی و آن سو می‌خرامد، ما نیز معشوق سیمین‌تن خویش را به حرکات شوق‌انگیز و پای‌کوبی وامی‌داریم. [چمیدن = خرامیدن و با ناز راه رفتن] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

به آن یار بی‌وفای پیمان‌شکن که چشم و دل من به دنبال اوست، عشق می‌ورزم و او را موجب آرامش دل می‌دانم. نه نه ، او را دل‌آرام مخوان، زیرا آرامش را از دل زایل کرده است. [ دلبند = اسیر کننده دل / پیمان‌گسل = پیمان‌شکن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

در اندوه او دین و دنیا و خرد و شکیبایی را از دست دادم. آری، جایی که پادشاه سراپرده زند، دیگر برای عوام و هیاهوی آنان جایی باقی نمی‌ماند و باید آنجا را ترک کنند. (غم عشق او سلطانی است که جایی برای دین و دنیا و صبر و عقل باقی نمی‌گذارد.) [ غوغا = بانگ و فریاد / عام = مردم جاهل و بی سواد ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اشکم به‌سان باران جاری است و از وجودم که مانند ابری است، غم و اندوه برون می‌جهد. این حال را فقط می‌توان با پختگان مجرّب در میان نهاد نه با خامان بی‌تجربه‌ای که این سوز را درنمی‌یابند. (خام بدم پخته شدم سوختم) [ خام = ناپخته، بی‌تجربه / در این بیت اشک به باران تشبیه شده. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

معنی بیت : سعدی حتی اگر در این راه جان ببازد، سخن ملامتگران را گوش نمی‌کند. بنابراین به صوفی بگو که تندخویی و مزاحمت را به کناری نهد و از ساقی بخواه که جام شراب را بیاورد. [ صوفی: شرح بیت 6 غزل 14 / گران‌جانی: ملامت و بدخویی ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی/ دکتر تورج عقدایی