غزل شمارهٔ ۱۱

در وقت بزم شادی چه خوب آن دلبر را پیدا کردم؛ ساقی باده بریز و مطرب ساز بنواز. { در هنگام طرب و شادمانی به آن دلبر عشوه‌گر رسیدم. ای ساقی، به شکرانهٔ این شادی جام شراب بیآور و ای مطرب، ساز خویش را بنواز. [ طرب = عیش و شادی / خوش = زیبا و دلپسند، شاد و مسرور / طنّاز = بسیار افسونگر، ناز کننده و خوش خرام / مطرب = به طرب آرنده، نوازنده و رامشگر / زدن = نواختن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

امشب که بزم عارفان از شمع روی تو پرنور و پررونق گشته‌است ساز را آهسته‌تر بنوازید تا رندان زیباپرست از این بزم، آگاه نشوند. { امشب که محفلِ خداجویان از پرتوِ روی چون شمعت روشن است، آرام و ساکت باش تا بی‌پروایانِ معشوقه‌باز و ظاهرپرست از وجودت آگاه نگردند. [ عارفان = دانایان، شناسندگان / آهسته = آرام و ساکت باش / شاهدباز = معشوقه‌باز / در این بیت چهره به شمع تشبیه شده است. ] / رِندان: جمع رند به معنای زیرک، لاابالی، بی‌قید به آداب و رسوم عمومی و اجتماعی است. کسی که بی توجه به جَوّ و محیط حداکثر بهره را از حیاتِ گذرا برگیرد. کسی که ظاهرش در ملامت و باطنش در سلامت باشد، مقابل عارف. در متون فارسی (جز در شعر عاشقانه – عارفانه) چهره‌ای بسیار منفی از رِند ترسیم شده است. رِند، بی‌سروپایِ شهوت‌پرست، هوس‌بازِ هرزه‌گردِ بی‌نماز، مِی‌خوارهٔ بی‌قید و لاابالی پشت پا به حیا و آبرو زده‌ای است که شب و روز در بندِ شهوت است و در خوابِ غفلت. رند، در تاریخ بیهقی برابر است با لات و رندان، اراذل‌و‌اوباش و قلندرانی هستند که با چند سکه می‌توان آنها را به هر کاری واداشت و در بوستان و گلستانِ سعدی نیز «رند» همین چهره منفی را دارد. اما «رند» در غزل‌های سعدی چهره‌ای دیگر دارد و همان عاشق و مستی است که با پارسایی و نام‌و‌ننگ (آبرو) وداع گفته است. کم و بیش همان رِندی که در شعر سنایی و عطار دیده می‌شود. در شعر عارفانه – عاشقانه «رند»، رفته‌رفته به صورت شخصیّتی دلخواه درآمد و مِی‌خوارگی و لاابالی‌گری او، مظهرِ وارستگی و سرمستی و رهایی از تعلّقات شد. کسی شد که شرابِ نیستی می‌دهد و نقدِ هستی می‌ستاند و از کثرات و صفاتِ مادّی گذشته و همه را محو و نابود کرده است و به هیچ قیدی وابسته نیست، به‌جز الله و از شیخی و مریدی بیزار است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

ای پسر! از چشمهای مست و زیبای تو پیداست که دیشب باده خورده‌ای؛ پندی بشنو: با یاری باده بخور که راز را آشکار نکند!

روی زیبا و صدای دلنشین و هرکدام لذتی بهتر از دیگری! ببین بودن با یار خوش‌آواز چه لذت‌بخش است.

چشم و ابروی ترک و زیبای او هر لحظه جان را تیر (غمزه) می‌زنند؛ خدایا چه‌کسی به‌این ترک تیرانداز کمان داده‌است!؟ { خدایا چه کسی آن کمان، یعنی ابروان را در اختیار آن ترک تیرانداز قرار داده است؟ یعنی خدایا، چه کسی آن ابروان را بر فرازِ آن چشمان ترکانه نهاده است. [ ترک = در ادبیات فارسی مظهر زیبایی و غارتگری است / ناوک = تیر کوچک / در این بیت چشمان به ترکِ تیرانداز و ابروان به کمان تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

 حیف است اگر کمی از شور و اشتیاق عشق او را در گوش نی نگفت، تا فغان برآورد. { دریغ است چنین شور و هیجانی را که غم عشق او به وجود می‌آورد، نهان کنیم. همچنانکه نی نمی‌تواند اشارتی را که نی‌نواز به گوشش می‌گوید پنهان دارد و آن را به آواز بلند بازگو می‌کند. غم عشق هم که به گوش عاشق گفته شده، پنهان نمی‌ماند. [ شور = وجد و هیجان، غوغا / رمز = سِر و راز، اشاره کردن با لب و چشم و ابرو / حِیف = در تداول عامه کلمه‌ای است برای نشان دان تحسّر و تأسف، دریغا، افسوس. و به فتح اول (حَیف) به معنی ظلم و ستم ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

از زیبایی چشم تو، شیراز پر از فتنه و غوغا شده است، می‌ترسم که آشوب شیرین تو شیراز را برهم بریزد! { شهر شیراز بر اثر فتنه‌گری‌های چشمِ زیبایت پر از هیاهو و غوغا شده است و بسیاری از مردم مفتونِ چشمان تو گشته‌اند. بی‌تردید این شور و غوغای دلنشینت شیراز را دچار آشفتگی خواهد ساخت. [ فتنه = آشوب و غوغا / ترسیدن = مطمئن بودن، بیم داشتن / آشوب خوش = فتنه و غوغای خوش و زیبا که منظور فتنهٔ چشمان خوش در مصراع اول است. در این بیت چشم به فتنه تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

من پرنده‌ای کوچک و اسیر هستم که در گوشه قفس نشسته‌ام؛ اگر قفس را بشکنی پروازم را به‌تو می‌نمایم. { من مرغی پَر‌بسته‌ام و بدین سبب در کُنجِ قفس اسیر مانده‌ام. اگر قفس می‌شکست، قدرت پرواز خویش را به نمایش می‌گذاشتم. [ مرغ = پرنده / گر زآنکه = اگر چنانکه / نمودن = نشان دادن / شاعر به مرغِ پَر‌بسته تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

ای سعدی! تو پرنده زیرکی هستی که با مهارت تو را به‌دام انداخته‌ام؛ تو شهباز هستی و بر هر دستی نمی‌نشینی. { ای سعدی، تو مرغ دانا هستی، خوب به دامت انداختم. بی‌تردید شه‌بازی چون تو راحت به دامِ کسی نمی‌افتد. [ شه‌باز = باز سپید و بزرگ / سعدی به مرغ زیرک و شه‌باز تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی }