بخش ۳ - سبب نظم کتاب

هوش مصنوعی: من در گوشه و کنار جهان سفر کردم و روزگار را با هر فردی سپری کردم.

از هر گوشه‌ و کنار دنیا چیزهای خوبی نصیبم شد و بهره بردم و از هر جمع و گروهی تجربه‌ای به دست آوردم.

هیچ‌کس را مانند پاکدلان شیرازی، فروتن ندیدم  که رحمت بر خاک این سرزمین سزاوار باشد.

محبت و ارادت به مردان این سرزمین پاک (شیراز) خاطر من را از سرزمین‌های شام و روم به سمت شیراز برانگیخت.

حیفم آمد که از آن همه باغ و بوستان که تماشای آن در طی این سفر نصیبم شد دست خالی به دیار خود و نزد دوستان برگردم و تحفه‌ای به ارمغان نبرم.

در دل به خودم گفتم تا برای دوستان  قند مصری برای سوغات ببرم. (قند مصر در آن زمان معروف بوده است)

حال که من قند مصری برای سوغات نیاوردم، اما می‌توانم سخنانی شیرین‌تر از قند بگویم.

هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که شیرینی و لذت زندگی تنها به چیزهای ظاهری و مادی محدود نیستند. آنچه که حقیقتاً ارزشمند است، مفاهیم عمیق و معانی واقعی هستند که در آثار و نوشته‌ها تجلی پیدا می‌کنند. در واقع، زیبایی و لذت در باطن و عمق وجود دارند، نه فقط در ظاهر.

وقتی که این کتاب را نوشتم، ده در را از تربیت و آموزش برای فصلهای آن در نظر گرفتم.

باب اول، باب عدل و تدبیر و اندیشه است که از آنها امنیت خلق و ترس از خدا حاصل می‌شود 

پایه باب دوم را بر احسان گذاشتم تا توانگران شکرگزار فضل و بخشش خدا باشند 

باب سوم،درباره‌ی عشق حقیقی به خدا و شوق و هیجان رسیدن به اوست، نه عشقی که انسان‌ها به زور وادار به آن شوند.

چهارمین باب حکمت فروتنی است و پنجمین باب رضایت  و باب ششم فردیست که همواره متذکر است و در زندگانی قناعت را ترجیح داده

هوش مصنوعی: در مرحله هفتم، از دنیای تربیت و پرورش، و در مرحله هشتم، به خاطر سلامتی و نعمت‌هایی که داریم شکرگزاریم.

باب نهم؛به توبه و درخواست بخشش اشاره شده است و باب دهم و فصل خاتمه‌ی کتاب ؛ مناجات در درگاه پروردگار است.

هوش مصنوعی: در روز خوش‌یمن و سالی نیکو، در زمان خوشی که میان دو عید قرار دارد.

سال ۶۵۵ ه.ق بود که بوستان که چون گنج است با واژه‌های همچون درّ کتابت شد.

با دامنی پر از چنین گوهرهایی ( منظور کتاب بوستان است)باز هنوز خجالت زده دوستان هستم و از خجالت سرم بر روی زانو است. (سعدی جان چرا خجالت؟ با این بوستان که آوردی سرت بر آسمان است نه زانو)

که در دریای پر از مروارید با ارزش، صدف بی‌ارزش هم هست، همانطور که در باغ هم درخت بلند هست و هم درخت کوتاه ( پس ممکن است که در اشعار بوستان ، ابیات ضعیف هم وجود داشته باشد)

ای خردمندِ پاکیزه سرشت، من در دنیا، خردمندی را سراغ ندارم که بدنبال عیب دیگران می‌گشته است.

لباس اگرچه با حریر و پرنیان گران‌قیمت هم درست شده باشه باز هم نیاز به پارچه‌هایی برای داخل آن است که آنها ارزان‌قیمت هستند.

با توجه به بیت قبل: اگر همه لباس را پرنیان نیافتی آزرده مشو و از روی گذشت و بخشندگی حشو آن، که همان پارچه‌های داخلی لباس است، را نادیده بگیر.

من به دانش و فضیلت خود نمی‌بالم؛ زیرا در حال حاضر، به عنوان گدایی علم و داش و تجربیات بیشتر، دست نیاز به سمت دیگران دراز کرده‌ام.

شنیدم که در روز قیامت، افراد بدکار به دست فرد بخشنده و مهربان (خداوند بلند مرتبه) با وساطت نیکوکاران بخشیده میشوند.

تو هم اگر در سخنان و اشعار من ابیات ضعیف دیدی از اخلاق الهی پیروی کن (اشاره به حدیث «تخلقوا بأخلاق الله») و از آنها چشم‌پوشی کن.

اگر بیتی از هزار بیت پسندت شد، به مردانگیت قسم خط عیب‌جویی را کنار بگذار و به بزرگ‌منشی بپرداز و از ابیات ضعیفم چشم بپوشان.

در حقیقت، نوشته‌های من در فارس مانند مشک است که در خُتن بی‌اهمیت و بی‌ارزش به نظر می‌رسد.( به خاطر وجود ادیبان و شاعران پرآوازه در پارس)

مثل صدای دهل که از دور خوش است تا زمانی که دور هستم عیب‌هایم پوشیده است اما اگر نزدیک بیایم عیب‌هایم آشکار می‌شود.

آوردن گل به بوستان از سوی سعدی کار بیهوده‌ای بود مثل فلفل بردن به هندوستان.( در اینجا منظور جسارت سرودن اشعار بوستان در شهر شیراز با وجود آنهمه شاعر و ادیب نامدار میباشد)

همان گونه که روی خرما با شیرینی پوشانده شده، اگر پوست شیرین آن را کنار بزنی، درونش هسته‌ی خرما وجود دارد، درون ابیات کتاب هم در بین شیرینیهای موجود مطالب ناهمگون و ناهموار هم هست.