برگردان به زبان ساده
ماه روزه گشت در عهد عمر
بر سر کوهی دویدند آن نفر
در زمان خلافت عمر، ماه رمضان به پایان رسید، گروهی بر بالای کوهی به تماشای هلال ماه نو رفتند.
تا هلال روزه را گیرند فال
آن یکی گفت ای عمر اینک هلال
به این خاطر که هلال ماه را سبب فال خیر و پایان ماه رمضان بشمارند. یکی گفت «ای عمر، هلال ماه پیدا شد.»
چون عمر بر آسمان مه را ندید
گفت کین مه از خیال تو دمید
چون عمر در آسمان هیچ نشانی از ماه ندید، گفت که این ماه تنها از خیال تو بوجود آمده است.
ورنه من بیناترم افلاک را
چون نمیبینم هلال پاک را
چرا که برتری من موجب است که آسمان هارا بهتر ببینم. چطور است که هلال ماه نو را نمیبینم؟
گفت تر کن دست و بر ابرو بمال
آنگهان تو در نگر سوی هلال
عمر به وی گفت انگشتت را تر کن و به ابرویت بکش. سپس به هلال ماه نگاه کن.
چونکه او تر کرد ابرو، مه ندید
گفت ای شه نیست مه شد ناپدید
وقتی ابرویش را تر کرد، دیگر ماه را ندید. گفت ای شاه(عمر) ماه ناپدید شد.
گفت آری موی ابرو شد کمان
سوی تو افکند تیری از گمان
عمر گفت: آری موی ابروی تو روبروی چشمت کمان شده بود و باعث شک تو به دیدن ماه نو شد.
چون یکی مو کژ شد، او را راه زد
تا بهدعوی لافِ دیدِ ماه زد
هنگامی که یک نخ مو کج شد، او هدفش را گم کرد و به همین خاطر به اشتباه گفت ماه را دیده.
موی کژ چون پردهٔ گردون بود
چون همه اجزات کژ شد، چون بوَد؟
هوش مصنوعی: موی نامنظم او مانند پردهای از آسمان است. وقتی همه چیز در هم و برهم شد، او چگونه خواهد بود؟
راست کن اجزات را از راستان
سر مکش ای راسترو ز آن آستان
هوش مصنوعی: اجزای وجودت را درست و منظم کن و از راه درست منحرف نشو. ای کسی که در مسیر راست و درست گام برمیداری، از آن درگاه دور نشو.
هم ترازو را ترازو راست کرد
هم ترازو را ترازو کاست کرد
هوش مصنوعی: ترازو هم وزن را به درستی اندازهگیری کرد و هم وزن را کمتر از آنچه که بود نشان داد.
هر که با ناراستان همسنگ شد
در کمی افتاد و عقلش دنگ شد
هوش مصنوعی: هر کسی که با انسانهای بد و ناپسند همنشین شود، از ارزش و عقلش کاسته میشود و دچار مشکلاتی میگردد.
رو اشداء علیالکفار باش
خاک بر دلداری اغیار پاش
هوش مصنوعی: با شدت و قاطعیت در مقابل کافران برخورد کن و زینت زندگیات را بر سر دوستیهای بیپایه نریز.
بر سر اغیار چون شمشیر باش
هین مکن روباهبازی شیر باش
هوش مصنوعی: در مقابل دیگران مانند شمشیر قوی و مصمم باش، به هیچ وجه مانند روباه نیرنگ باز نباش.
تا ز غیرت از تو یاران نسکلند
زانکه آن خاران عدو این گلند
هوش مصنوعی: به خاطر غیرت تو، دوستانت از بین نمیروند، زیرا دشمنان این گلها هستند.
آتش اندر زن به گرگان چون سپند
زانکه آن گرگان عدو یوسفند
هوش مصنوعی: آتش را در قلب گرگان به مانند آتش زدن اسپند روشن کن، چون این گرگان دشمن یوسف هستند.
«جان بابا» گویدت ابلیس هین
تا به دَم بفریبدت دیو لعین
هوش مصنوعی: این عبارت به ما هشدار میدهد که در زمان خطر و وسوسههای شیطانی، ممکن است موجودی شرور، به شیوهای فریبنده و مکارانه سعی کند ما را به سمت خود بکشاند و دعوت به کارهایی کند که برای ما ضرر دارد.
این چنین تلبیس با بابات کرد
آدمی را این سیهرخ مات کرد
هوش مصنوعی: یک نفر با ترفندها و نیرنگهایی که دارد، به قدری شخصیت و رفتارهای پسر تو را تحت تأثیر قرار میدهد که او را به شدت دچار سردرگمی و حیرت میکند.
بر سر شطرنجْ چُست است این غراب
تو مبین بازی به چشم نیمخواب
هوش مصنوعی: بر روی صفحه شطرنج، این کلاغ چابک است، اما تو فریب نخور و بازی را با چشمان خوابآلود تماشا نکن.
زانکه فرزینبندها داند بسی
که بگیرد در گلویت چون خسی
هوش مصنوعی: چون فرزین و دانا میتواند در سختیها و در تنگناها به آسانی بر تو تسلط یابد، تو همچون خس و گیاهی در زندان او خواهی بود.
در گلو ماند خس او سالها
چیست آن خس، مِهر جاه و مالها
هوش مصنوعی: سالیان دراز است که حسرت و آرزوی مال و مقام در دل انسان باقی میماند. این حسرت مانند علفی در گلو مانده و رها نمیشود.
مال خس باشد چو هست ای بیثبات
در گلویت مانع آب حیات
هوش مصنوعی: اموال و داراییها به مانند خسی هستند که در دستان تو وجود ندارد، ای ناپایدار! مانند گلی که در گلویت مانع جاری شدن آب زندگی است.
گر برد مالت عدوی پر فنی
رهزنی را برده باشد رهزنی
اگر دشمنی پر حیله، مالت را برده باشد، یک دزد، دزدی دیگر را برده و شرّ یک دزد و راهزن را از تو کم کرده است.
