بخش ۹۰ - شنیدن آن طوطی حرکت آن طوطیان و مردن آن طوطی در قفص و نوحهٔ خواجه بر وی

وقتی آن پرنده شنید که طوطی مزبور چه کرد، پس لرزید و اوفتاد و بی‌جان شد.

خواجه وقتی حال او را اینچنین دید ناراحت شد و از فرط غم کلاهش را بر زمین کوبید.

چون خواجه این وضعیت او را دید، غوغا به پا کرد و بسیار بی‌تابی کرد.

گفت‌: ای طوطی زیبای خوش‌آواز، تو را چه شد؟ چرا اینچنین شدی؟

ای دریغ و افسوس، ای پرنده خوش‌سخن و خوش‌آواز من! ای دریغ و افسوس ای یار و مونس من!

ای دریغ و افسوس ای پرنده خوش‌نغمه من، شادی روح من، بهشت من، گل و سبزه من!

اگر سلیمان پرنده‌ای زیبا همچون تو داشت، کی مشغول آن پرندگان می‌شد و به آنها توجه می‌کرد؟

ای افسوس و ای دریغ، پرنده‌ای را که آسان به‌دست آوردم، زود از دست دادم.

ای زبان، تو بسیار به من زیان رسانده‌ای. وقتی که تو گویا هستی من به تو چه بگویم؟

ای زبان، تو هم آتش زیان‌بار و هم خرمن سودمند هستی‌، تا کی می‌خواهی در این خرمن، آتش بزنی؟

در پنهان و درون‌، جان از دست تو نالان است اگرچه هرچه تو گویی او به تو گوش می‌کند و آن‌را انجام می‌دهد.

ای زبان، تو هم گنجی بی‌پایان هستی و نیز دردی بی‌درمان.

هم آواز نیرنگ و دام پرندگان هستی و هم مونس تنهایی. ( صفیر و خدعه مرغ‌: آوازی است که شکارچیان برای به‌دام انداختن برخی پرندگان بکار می‌برند)

ای بی‌رحم تا کی به من ستم می‌کنی؟ مصرع دوم: تا کی با من دشمنی می‌ورزی‌؟ ای کسی که قصد جان مرا کرده‌ای.

حالا که مرغ و پرنده مرا از من گرفته‌ای، ستم را پایان ده و کمتر در چراگاه ستم‌کاری بمان.

یا جواب مرا بده یا داد و حق مرا بده، و یا دل مرا شاد کن.

ای دریغ و افسوس ای نور درخشان و از بین برنده تاریکی من، ای دریغ و افسوس ای بامداد روشن و امید من.

ای دریغ و افسوس ای پرنده خوش‌پرواز من‌، ای کسی که از اول تا پایان من را پرواز کردی.

‌«لا اقسم‌» و کبد هردو اشاره است به سورهٔ بلد

زَبَد به معنی کف روی سیل و کف و ناخالصی روی طلا و نقرهٔ مذاب است. در اینجا اشاره است به آیه ۱۷ سورهٔ رعد.

این افسوس و دریغ گفتن‌ها خیال دیدار است و از وجود خود، فارغ شدن.

(این بلا) از غیرت حق بود بود و با خواست حق چاره‌ای نیست، کجاست دلی که از عشق حق صد‌پاره نباشد؟

غیرت آن است که چیزی استثنایی و غیرقابل مقایسه با همه است، آنکه بیش از وصف و شرح است.

ای کاش و دریغا که اشک من همچون دریا می‌بود تا آن‌را نثار دلبر زیبای خود کنم.

ای طوطی من، ای پرنده زیرک و دانای من، ای کسی که سؤالاتم را پاسخ دادی و اسرار بر من گشودی.

هرچه که روزی از بد و خوب و از داد و ناداد بر یاد من است و نیز از اولین گفته را به من آموخت.

طوطی‌یی که سخن او از وحی و غیب آید و وجود او پیش از آغاز وجود است.

آن طوطی در درون تو نهان است و تو عکسی از آن را بر این و آن دیده‌ای.

شادی را از تو می‌گیرد، از او شاد هستی. و ظلم را چون داد و با خرسندی از او می‌پذیری.

ای کسی که جان را فدای تن کرده‌ای و جان را در رنج تن انداخته‌ای؛ جان را در رنج افکندی و تن را در آتش.

سوختم من‌، کسی مرا سوخته می‌خواهد تا از آتش من در خاشاکی آتش‌زند.

وقتی که سوخته قابل آتش است سوخته بستان که آتش‌کش بود.

ای افسوس و صد دریغ که آنچنان ماه زیبایی در زیر ابر پنهان شد.

چطور سخن بگویم وقتی که آتش دل تیز و شعله‌ور شده است؟ و شیر فراق، دیوانه و خون‌ریز گشته است.

آنکه در حال هوشیاری‌، مست و تند است، آنگاه که مست باده شود چگونه است‌؟!

شیرمستی که از وصف و صفت بیرون باشد و بی‌وصف باشد از مجموع تمام مرغزار و بیشه افزون‌تر است.

من در بند جور کردن قافیه‌ها هستم و دلدار من گوید جز به دیدار من میندیش و دربند چیز دیگری مباش.

خوش باش ای قافیه‌اندیش من و ای سازنده شعر من، قافیه بخت و فیروزی و سعادت برای من تو هستی.

خار دیوار رزان‌: خار‌هایی که بر روی دیوار و پرچین باغ انگور می‌گذارند. (‌رَز یعنی درخت انگور‌ و رزان جمع آن است)

حرف و نغمه و کلام را بر هم می‌زنم و ویران می‌کنم تا با تو بی این سه صحبت کنم.

آن حرف‌هایی که از آدم نهان کردم، آنها را با تو می‌گویم ای عزیز همچون اسرار جهان.

آن حرفی را که با خلیل نگفتم و آن غم و دردی را که جبرییل نمی‌داند.

آن دم و نفَسی که مسیحا از آن نگفت و حق نیز از غیرت، بی‌ما نگفت.

«ما» در لغت چیست و یعنی چه؟ اثبات و نفی است. من اثبات نیستم من بی‌ذات و نفی هستم.

من کسی را در ناکسی (هیچکسی) یافته‌ام پس کسی را در ناکسی دربافتم و معنا کردم.

هر شاهی بنده و غلام خدمتکار خود است و هر آدمی مردهٔ مردهٔ خود است.

همه شاهان و سران، برای پست پست خویش هستند و همه مردم، مست مست خود.

صیاد خود را پنهان می‌کند و صدای مرغان را می‌سازد تا آنها را ناگهان شکار کند.

دلبران از جان و دل‌‌، جویا و خواهان عاشقان هستند، و همه معشوقان، صید عاشقان.

هرکه را دیدی که عاشق است بدان که خود معشوق است، که این و آن با هم نسبتی دارند.

اگر تشنگان جویای آب هستند آب نیز در دنیا جویای تشنگان است.

پس وقتی که او عاشق است تو خاموش باش و هرجایی تو را می‌کِشد، برو و پذیرا شو.

بس کن و بیشتر مگو و سیل را بند کن وگرنه رسوایی و ویرانی کند.

من از سیل و ویرانی چه غم دارم، وقتی که در زیر ویرانی گنج شاهی است؟

غرق حق دوست‌دارد بیشتر غرق شود همچون موج دریا جان زیر و زبر.

عمق دریا خوش‌تر است یا روی دریا؟ تیر او دلکش‌تر و دلپذیر تر است یا سپر او؟

تو زبون و کشته وسوسه و فریب هستی، اگر شادی را از بلا جدا کنی.

اگر خواهان شیرینی و شکر هستی، آیا بی‌مرادی خواست دلبر نیست؟

هر ستاره او ارزشمند‌تر از صد هلال ماه است و خون عالمیان ریختن بر او حلال.

ما چیزهای پرارزش و نیز خون‌بها را یافتیم پس به‌سوی جان باختن شتافتیم.

ای کسی که زندگی عاشقان تو‌، در مردگی است، و شاد نمی‌شوی جز در دل بردن.

من با صد ناز و مهر، جویای شادی دل او هستم، او ملال را بهانه کرده و با من از ملال می‌گوید.

به او گفتم آخر این جان و عقل من غرق عشق توست، گفت برو این حرف و افسون را برای من مخوان.

مصرع دوم یعنی ای عزیز، دربارهٔ دوست چطور فکر کرده‌ای و او را چه تصور کرده‌ای‌؟ (ای دو دیده! یعنی ای عزیز، ای نور چشم)

ورا‌: او را

هرکسی چیزی را به آسانی بیابد قدر آن‌را نمی‌داند و به آسانی و ارزان از دست می‌دهد، کودکی گوهری ارزشمند را به قرصی نان می‌دهد.

در عشقی گرفتار شده‌ام که عشق‌های عالم از اول تا آخر در آن غرق شده‌اند.

به‌طور خلاصه و کم از آن گفتم که اگر بیشتر بگویم هم افهام و ادراکات می‌سوزد و هم زبان.

(ذره‌ای از آن عشق را گفتم) وقتی که «لب» بگویم منظور لب دریا است و وقتی که «لا» بگویم منظور «الا» است.

من از فراوانی شیرینی است که تلخ‌رو نشسته‌ام و از فراوانی حرف‌هایی که دارم و نگفته‌ام خاموش هستم.

هوش مصنوعی: تا زمانی که شیرینی و لذت واقعی ما از دو دنیا در پس پرده پنهان باشد و در ظاهر، چهره‌ای ترش و ناراحت به خود بگیرد.

هوش مصنوعی: تا زمانی که این سخن در گوش هیچ‌کس نرسد، من از یک منبع پنهان بارها آن را تکرار می‌کنم.