بخش ۶ - بردن پادشاه آن طبیب را بر بیمار تا حال او را ببیند

ماجرای بیمار و بیماری را برای او تعریف کرد و سپس او را به نزد بیمار برد.

(حکیم) او را معاینه کرد و همچنین از دردهای (او پرسید) و شنید.

سپس گفت: آنچه که (قبلا) در درمان این بیمار کرده‌اند، آباد کردن (و درمان) نبوده بلکه ویران کردن بوده‌است!

آنها از حال درون بیمار مطلع نبوده‌اند‌؛ «پناه می برم به خدا از آنچه می‌گویند و درست نیست»

بیماری را یافت و آنچه باید بیابد، یافت اما آن‌را پنهان کرد و به شاه در مورد آن چیزی نگفت.

بیماری او (فیزیکی و بدنی) و (برهم خوردن تعادل) صفرا و سودا نبود؛ بوی هر هیزم به‌هنگام آتش گرفتن (به‌تو می‌گوید) که چه‌نوع هیزم و از چه درختی است.

دریافت که بیماری و زاری او از عاشقی است؛ تن‌، سالم است و او گرفتار دل گشته‌است.

عاشقی را می‌توان از زاری دل و غم دل شناخت؛ هیچ بیماری‌یی مانند بیماری دل و عاشقی نیست.

بیماری عاشق از بیماری‌های دیگر جدا و متفاوت است؛ عشق‌، راهیاب و راهنمای اسرار خداست.

عاشقی هر طور که باشد، چه این‌ سویی (زمینی) و چه آن سویی (آسمانی) عاقبت ما را بدان سر می‌برد. (یا بدان شه می‌برد)

هرچه از عشق بگویم چیزی نگفته‌ام و وقتی به عشق می‌رسم از شرح آن‌، (به دلیل ناتوانی) خجل و شرمنده می‌شوم.

اگر تفسیر زبانی و کلامی‌، چیزها را بر ما روشن می‌کند اما عشق متفاوت است و بی‌گفتن‌، عیان‌تر و آشکارتر است.

وقتی که قلم به شرح و نوشتن می‌پرداخت وقتی که به عشق رسید، از شدت ناتوانی و درد عشق شکافته شد.(نصف شد)

عقل نیز در توضیح و شرح عشق همچون خری که در گِل گیر کند، فروماند؛ شرح عشق و عاشقی را فقط خود عشق می‌تواند بگوید.

مثل آفتاب که خود دلیل وجود خود است؛ اگر دلیلی برای آفتاب می‌خواهی رویت را از آن بر نگردان و ببین.

اگر سایه گاهی نشانه وجود آفتاب است، شمس هر دم و همیشه جانی را نور می‌بخشد.

سایه تو را خواب‌آلود و غافل می‌کند، وقتی که شمس برآید معجزه می‌کند و ماه را می‌شکافد.

هیچ شگفتی و اعجابی در جهان همچون شمس نیست؛ شمس جان و محبوب باقی است که او را امس نیست. (امس‌: دیروز)

شمس و خورشید آسمان اگرچه بی‌نظیر است اما می‌توان مانند آن را در ذهن تصویر کرد.

شمس جان که‌او بیرون از اثیر و فلک‌الافلاک است نه در ذهن و نه در فلک، نظیر ندارد.

در ذهن و تصور آدمی‌، فضا و جایی برای ذات او کجاست؟ تا بتوان او را تصور کرد؟

وقتی که حدیث و سخن روی شمس‌الدین تبریزی رسید، خورشید آسمان چهارم (در برابر روشنایی او) روی پنهان کرد.

واجب است وقتی که یاد او به‌میان آمد‌، کمی از بخشش‌ها و بزرگی او گفته‌شود.

در این لحظه جانم دامن را بالا زده و آماده رفتن به‌سوی یوسف است چونکه بوی پیراهن یوسف شنیده‌است.

که برای حق و ادای دین صحبت سال‌ها‌، از آن اوقات خوش و حال‌های خوش بگو.

بگو تا زمین و آسمان شاد گردد؛ بگو تا عقل و روح و دیده صد برابر شادتر گردد.

هوش مصنوعی: مرا بیشتر از آنچه در توانم است، ملزم نکن. فهم من ناکافی است و نمی‌توانم به خوبی ستایش تو را بیان کنم.

هر سخنی که فردی در حالت بی‌خودی، عشق یا مستی (غیرمُفیق) بگوید، نباید به حالت عادی (هوشیاری) حمل شود؛ تلاش برای درک آن با منطق یا به صورت تصنعی (تکلف و تصلف) شایسته نیست، زیرا درک آن نیازمند همان حال معنوی است، نه تحمیل عقل به امور الهی و عرفانی. نوعی: هر چیزی که از حد خود خارج شود و از آنچه که باید باشد، دور شود، شایسته و مناسب نیست.

چه بگویم، چرا که هیچ بخشی از وجودم آگاه نیست. چطور شرح یار و محبوبی را بگویم که نظیر و همتا ندارد.

شرح این هجران و این غم را الان رها کن و آن‌را به وقتی دیگر موکول کن.

هوش مصنوعی: بگو که به من غذا بده چون من گرسنه‌ام و عجله کن زیرا زمان مانند یک شمشیر برّنده است.

صوفی‌، ابن‌الوقت و نقدجوست، ای دوست عزیز! وعده فردا و فردا گفتن در رسم طریقت جایی ندارد.

تو مگر خود‌، صوفی نیستی؟ که نمی‌دانی «هست» با «وعده و شرط فردا» تبدیل به «نسیه‌» و نیست می‌شود.

به او گفتم‌: سرّ یار پوشیده بماند بهتر است؛ و آن‌را خود در ضمن حکایت و داستان بیاب.

بهتر و خوش‌تر آن است که سرّ دلبران و معشوقان را در داستان و حدیث دیگران (و با تمثیل) گفته شود.

گفت‌: آشکارا و بی‌پرده و بدون ناراستی تعریف کن؛ بهانه میاور ای یاوه‌گو!

پرده بردار و آشکار بگو که من با یار و محبوب خود با جامه و لباس نمی‌خوابم.

گفتم اگر آشکار و عریان شود؛ نه تو مانی‌، نه آغوش و نه فاصله! (میان چند معنی دارد؛ فاصله || کمر || پرده و حائل)

آرزو بخواه اما به‌اندازه خواه؛ یک برگ کاه نمی‌تواند کوهی را برتابد.

آفتابی که جهان را روشن می‌کند‌، اگر کمی نزدیک بیاید همه را می‌سوزاند.

فتنه و آشوب و خون‌ریزی به‌پا نکن و بیش از این از شمس تبریزی مگو.

این سخن پایان ندارد، از اول شروع کن و حکایت را تماما تعریف کن.