برگردان به زبان ساده
ایا ستوده وزیری که دور گردون را
قضا سپرده به دست تصرف تو عنان
هوش مصنوعی: آیا وزیر نیکو و ستودهای هستی که تقدیر و سرنوشت را به دست تو سپرده شده و تو بر آن تسلط داری؟
خلفترین ولد مادر زمانه که ساخت
مهین خدیو زمینت خدایگان زمان
هوش مصنوعی: این جمله به توصیف فردی میپردازد که از همه فرزندان مادرش برتر است و به عنوان بزرگترین و برترین شخصیت زمان خود شناخته میشود. این شخص به گونهای ساخته شده است که در زمین، قدرت و مقام ویژهای دارد و به عنوان خدایگان زمان شناخته میشود. به عبارتی، او نماد عظمت و اعتبار در دوران خود است.
رکاب قدر تو جائیست ای بلند رکاب
که از گرفتن آن کوتهست دست گمان
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که ارزش و مقام تو به قدری بالا و عظیم است که هیچ تصوری و گمانی نمیتواند به درستی آن را درک کند و به این ترتیب، هیچ دستی نمیتواند به آن دسترسی پیدا کند.
هزار قرن اگر مهر و مه عروج کند
به نعل رخش تو مشکل اگر کنند قران
هوش مصنوعی: اگر هزاران سال هم خورشید و ماه بالا بیایند، برای اسب تو اگر مشکلی پیش بیاید، هیچ کدام از آنها نمیتوانند آن را حل کنند.
به زیر ران تو دوران کشیده خنگ مراد
که کامران شود از کام بخشی تو جهان
هوش مصنوعی: به زیر پای تو، تقدیر و سرنوشت گردونهای از بیخبری را به حرکت درآورده است تا کسی که به خواستههای تو دست یابد، در جهان کامیاب شود.
مراز لطف تو صد مدعاست در ته دل
به جز یکی ز دل اما نمیرسد به زبان
هوش مصنوعی: از محبت تو خواستههای زیادی در دل دارم، اما تنها یک خواسته واقعی وجود دارد که نمیتوانم به زبان بیاورم.
بر آخور است مرا استر عدیمالمثل
که در نهایت پیری در اشتهاست جوان
هوش مصنوعی: من همچون الاغی هستم که در آخورش قرار دارد و با وجود پیری، هنوز اشتهای جوانی دارد.
مزاج اتش جوعش به گرد خرمن کاه
بر خرد بچه ماند به ماهتاب و کتان
هوش مصنوعی: طبیعت آتش تشنه است و مانند بچهای میماند که در شب ماهتاب، در کنار تودهای از کاه سرگردان است.
مزارعان جهان با جهان جو و کاه
علیق یکشبهاش را نمیشود ضمان
هوش مصنوعی: کشاورزان در سراسر دنیا نمیتوانند به راحتی و به طور یکجا، غذای خود را تأمین کنند و این کار به یک شب و یک جا نمیشود انجام داد.
ز کشت زار عدم تا به این مقر نرسید
کسی به علت جوع البقر نداد نشان
هوش مصنوعی: هیچ کس از دنیای عدم تا به این مقام نرسید، زیرا کسی نشانی از گرسنگی گاوها نداد.
کند باره دندان درو چو خوشهٔ جو
برویدش گر از آخور تمام تیغ دوستان
هوش مصنوعی: اگر دندانی به خوشهٔ جو آسیب بزند، ممکن است از آخور پر از تیغ دوستان نیز برایش چیزی رشد کند.
ز قحط کاه بود ماه در امساک
چو روزهدار دهن بسته در مه رمضان
هوش مصنوعی: در زمان کمبود کاه، ماه در حالت امساک است، مانند کسی که در ماه رمضان روزه گرفته و دهانش بسته است.
باشتهای چنین زنده مانده بی جو و کاه
درین قضیه خرد مات مانده من حیران
هوش مصنوعی: در اینجا کسی به بیان حیرت و شگفتی خود از وضعیتی میپردازد که در آن، افرادی با زندگی ساده و بدون امکانات (مثل جو و کاه) همچنان زنده ماندهاند. او خود را در تفسیر این وضعیت ناتوان میبیند و احساس بلاتکلیفی و سردرگمی میکند.
گذشته از اجلش مدتی و او برجاست
که در ره عدمش هم قدم فتاده گران
هوش مصنوعی: فراتر از عمرش مدتی باقی مانده است و او هنوز زنده است، در حالی که در مسیر نابودی، قدمهایی سنگین به راه افتاده است.
به تازیانه مرگش قضا به راه فنا
نمیتواند ازین کاهلی نمود روان
هوش مصنوعی: با ضربههای مرگ، سرنوشت نمیتواند به خاطر بیتفاوتی انسان، او را از مسیر نابودی بازدارد.
به فرض اگر رگ صورش دمند در رگ و پی
نیایدش حرکت در جوارح و ارکان
هوش مصنوعی: اگر فرض کنیم که رگهای صورتش در حال دمیدن باشند، اما هیچ حرکتی در اعضا و اجزای بدنش مشاهده نشود، این نشاندهنده بیحرکتی و عدم تأثیر آن بر زندگی و وجودش است.
به راه بس که فتاده است کاهل آن لاشی
کسش نیافته یک روز لاشه در دو مکان
هوش مصنوعی: به خاطر تنبلی و بیعملی، فردی که در مسیر حرکت نکرده و کاری انجام نداده، هیچ نتیجهای از تلاشش نخواهد دید. حتی اگر یک روز هم در دو جا کار کند، باز هم او را به خوبی نخواهند شناخت و نتیجهای نخواهد داشت.
چو میرود دو نفس میزند بهر قدمی
که منفصل حرکات است و دایم الیرقان
هوش مصنوعی: زمانی که انسان قدم برمیدارد، هر نفس که میکشد به گونهای است که حرکاتش از هم جدا میشود و همچنان حرکت ادامه دارد.
چو میدود به عقب میجهد چو بول به غیر
که فلک قوت اوراست این چنین جریان
هوش مصنوعی: وقتی که انسان در زندگی به عقب میافتد یا از مسیر اصلی منحرف میشود، مانند نیرویی تحت فشار قرار میگیرد که به جلو پرتاب میشود. این روند مشابه چیزی است که در طبیعت و جهان پیرامون وجود دارد و باعث حرکت و تغییر میشود.
جهند گیش مشابه بجست و خیز کلاغ
روند گیش مماثل برفتن سرطان
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف حرکات و ویژگیهای موجودات مختلف میپردازد. در اینجا میتوانیم بگوییم که پرواز و جست و خیز کلاغها با خصوصیات حرکت و رفتن سرطان مقایسه شده است. به طور کلی، این توصیفها نشاندهنده شباهتها و تفاوتهای حرکتی در حیوانات مختلف است.
چو در میان الاغان سفر کند هرگز
نه در مقدمه باشد نه در کنار و میان
هوش مصنوعی: اگر کسی در میان الاغها سفر کند، هرگز نه در ابتدای صف خواهد بود و نه در کناره یا وسط آنها.
چو فرد نیز رود طعن باز پی ماندن
توان به جسم نحیفش زد از تقدم جان
هوش مصنوعی: وقتی فرد مورد انتقاد قرار میگیرد، اگر بخواهد به جلو برود و در مسیرش پیشرفت کند، باید از ضعفهای جسمی خود عبور کند و به روح و جان خود توجه کند.
مزاج را به سهام ار دهد قضا نرود
به زور بازوی سهمافکنان برون ز کمان
هوش مصنوعی: اگر سرنوشت انسان را به ارث تقسیم کند، دیگر با قدرت و زور نمیتوان او را از راه خود منحرف کرد.
گرش دهی به کسی با هزار به دره زر
ز غبن همرهی او کشد هزار زیان
هوش مصنوعی: اگر به کسی کمک کنی و او از موقعیت خود سوءاستفاده کند، ممکن است با هزاران ضرر و زیان مواجه شوی.
نجوم را به جنونست چون مشابهتی
به چرخ از سر شام است تا سحر نگران
هوش مصنوعی: نجوم به خاطر شباهتی که به چرخ دارد، از شام تا سحر در حال چرخش و تحول است.
به عشق خوشهٔ پروین عجب که بیپر و بال
به آسمان نکند همچو طایران طیران
هوش مصنوعی: عشق به ستارهٔ پروین شگفتیانگیز است که بدون داشتن پر و بال نمیتواند مانند پرندگان پرواز کند.
نظر ز فلک فلک نگسلد که ساخته است
ز کهکشان طمعش منتقل به کاهکشان
هوش مصنوعی: نگاه آسمان به زمین نمیتواند قطع شود، چرا که از دنیای ستارهها به دنیای بیارزش و کوچک منتقل شده است.
ز بس که برکه دیوارخانه دوخته چشم
به چشمش از اثر آن گرفته جایرقان
هوش مصنوعی: چون آن برکه در کنار دیوار خانه چشمانش به چشمان او دوخته شده، اثر آن باعث شده که جایی برای آرامش نداشته باشد.
مضرت یرقان را جو آب اگر چه دواست
ز روی نسخهٔ بقراط و دفتر لقمان
هوش مصنوعی: ضرر بیماری یرقان را آب جو اگرچه بر اساس نسخه بقراط و نوشتههای لقمان دارویی است.
لب سوال وی از بهر کاه میجنبد
ز خستی که خدا آفریده در حیوان
هوش مصنوعی: زبان پرسش او به خاطر خاک و ناپایداری از شدت خستگی، به حالت ارتعاش در میآید. این حالت ناشی از خلقت خداوند در موجودات زنده است.
سوال کاه فقط را جواب چون سخطست
ز حاتمی چو توای نقش خاتم احسان
هوش مصنوعی: سوال کاه را تنها با حقیقت پاسخ بده، چون این کار ناپسند است. تو مانند نقش خاتم احسان، گرانبها و با ارزش هستی.
کرم نما قدری کاه و آن قدر جو نیز
که از براش مهیا شود جوابی از آن
هوش مصنوعی: با محبت و لطف خود، به اندازهای از کاه و جو فراهم کن که بتوانی پاسخی مناسب از آن به دست آوری.
