برگردان به زبان ساده
شه اختران زان زر افشان نماید
که اکسیر زرهای آبان نماید
هوش مصنوعی: ستارهها به خاطر درخشش طلایی خود، نور و زیبایی میافزایند، همچنان که اکسیر میتواند طلا را از مادهای عادی بسازد و به آن ارزش ببخشد.
برآرد ز جیب فلک دست موسی
زر سامری نقد میزان نماید
هوش مصنوعی: آسمان با دست موسی، طلاهایی که سامری جمعآوری کرده بود را بیرون میآورد و به میزان خود نشان میدهد.
نه خورشید هم خانهٔ عیسی آمد
چه معنی که معلول و حیران نماید
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که وقتی که نور و روشنی به وجود عیسی نمیتواند به تنهایی به عنوان یک منبع مستقل تلقی شود، پس چطور ممکن است که موجب حیرت و شگفتی قرار بگیرد؟ به عبارتی دیگر، اگر خود عیسی که نور و روشنیاش بینظیر است، به عنوان یک موجود وابسته و حیران در نظر گرفته شود، پس چه معنایی دارد که نور دیگری مانند خورشید نیز تجلی کند؟
ز نارنج اگر طفل سازد ترازو
نه نارنج و زر هر دو یکسان نماید
هوش مصنوعی: اگر کودک نارنجی را ترازوی خود قرار دهد، نه تنها نارنج، بلکه طلا را هم یکسان نشان خواهد داد.
فلک طفل خوئی است کاندر ترازو
ز خورشید نارنج گیلان نماید
هوش مصنوعی: آسمان مانند کودکی است که وقتی در ترازویی قرار میگیرد، نور نارنجی خورشید را به ما نشان میدهد، همانند زیباییهای گیلان.
مگر خیمه سلطان انجم برون زد
که ابر خزان چتر سلطان نماید
هوش مصنوعی: اگر خیمهی ستارهها از آسمان بیرون آمده باشد، ابر پاییز چتر سلطنت او را به نمایش میگذارد.
هوا پشت سنجاب بلغار گردد
شمر سینهٔ باز خزران نماید
هوش مصنوعی: هوا در پشت سنجاب بلغاری به شدت تغییر میکند و سینهٔ باز خزران را نشان میدهد.
به دمهای سنجاب نقاش آبان
به زرنیخ تصویر بستان نماید
هوش مصنوعی: سنجابها با دمهای خود که شبیه به قلم نقاشی است، میتوانند زیباییهای بستان را با رنگهای درخشان و جذاب به تصویر بکشند.
به دامان شب پارهای در فزاید
از آن صدرهٔ روز نقصان نماید
هوش مصنوعی: در شب، چیزی به وجود میآید که از نقصان روز گذشته نشأت میگیرد.
قراسنقر آنگه که نصرت پذیرد
بر آقسنقر آثار خذلان نماید
هوش مصنوعی: وقتی که قراسنقر (آمر) موفقیت پیدا کند، نشان میدهد که آقسنقر (مخالف) شکست خورده است.
خزان از درختان چو صبح از کواکب
نثار سر شاه کیهان نماید
هوش مصنوعی: وقتی پاییز از درختان برگهایش را میریزد، مانند صبح که نورش بر ستارهها میتابد، زیبایی و شکوهی را به نمایش میگذارد.
شهنشاه اسلام خاقان اکبر
که تاج سر آل سامان نماید
هوش مصنوعی: شاه بزرگ اسلام، خاقان اکبر، که به عنوان بهترین و والاترین فرد خانواده سامان شناخته میشود.
سپهدار اسلام منصور اتابک
که کمتر غلامش قدرخان نماید
هوش مصنوعی: سرپرست و فرمانده مسلمانان، منصور اتابک، فردی است که به ندرت کسی از زیر دستانش به او ارزش و مقام لازم را میدهد.
سر آل بهرام کز بهر تیغش
سر تیغ بهرام افسان نماید
هوش مصنوعی: سر آل بهرام به خاطر تیغ او، سر تیغ بهرام را افسانه میسازد.
یعنی افرادی که به قدرت و زیبایی تیغ بهرام توجه دارند، از آن داستانها و افسانهها میسازند.
سکندر جهادی و خضر اعتقادی
که خاک درش آب حیوان نماید
هوش مصنوعی: سکندر، فردی است که در میدانهای جنگ و نبردها حضور پیدا میکند و به مبارزه میپردازد، در حالی که خضر به عنوان نماد ایمان و شناخت عمیق شناخته میشود. جایی که خاک آنها در آن حضور دارند، به قدری باارزش است که میتواند به نشانهٔ حیات جاودانه و بقاء تبدیل شود.
جهان دار شاه اخستان کز طبیعت
کیومرث طهمورث امکان نماید
هوش مصنوعی: جهان به دست شاهانی اداره میشود که از طبیعت و دستورهای کیومرث و طهمورث بهره میبرند و این امکان را به وجود میآورند.
به تایید مهدی خصالی که تیغش
روان سوز دجال طغیان نماید
هوش مصنوعی: مهدی خصالی از قدرت و شدت عملی برخوردار است که توانایی او میتواند باعث نابودی و سرکوب دجال و ظلم و فساد شود.
فلک در بر او چو چوب در او
سگی حلقه در گوش فرمان نماید
هوش مصنوعی: آسمان بر او مانند چوبی است و سگ، که در گوش او حلقهای دارد، به فرمان او عمل میکند.
قبولش ز هاروت ناهید سازد
کمالش ز بابل خراسان نماید
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که فردی که از هاروت (نماد علم و آگاهی) بهرهمند شده، میتواند به کمال خود برسد و این کمال او را از بابل تا خراسان به نمایش میگذارد. به عبارتی دیگر، درخشش دانش و کمال او از مکانهای مختلف نشأت میگیرد و جغرافیای گستردهای را در بر میگیرد.
ز باسش زمان دست انصاف بوسد
ز جودش جهان مست احسان نماید
هوش مصنوعی: به خاطر مقام و اعتبار او، زمان به عدالت نزدیک میشود و به خاطر بخششهای او، دنیا از نیکوکاری و احسان سرشار میگردد.
ز یک نفخهٔ روح عدلش چو مریم
عقیم خزان بکر نیسان نماید
هوش مصنوعی: از یک نفس فرشتهٔ عدالت، مانند مریم که عقیم است، بهار خالی و خزان بیپربرگ تبدیل میشود.
عجوز جهان مادر یحیی آسا
ازو حامل تازه زهدان نماید
هوش مصنوعی: اینجا به شخصیت و حکمت کهن جهان اشاره میشود که مانند مادری است که توانایی دارد تا باروری جدید را به دنیا بیاورد. این تصویر بیانگر توانایی جهان در زایش و خلق دوباره است، به طوری که در هر دورهای میتواند معانی و تجربیات تازهای را به وجود آورد.
به ناخن رسد خون دل بحر و کان را
که هر ناخنش معن و نعمان نماید
هوش مصنوعی: به خاطر درد دل عمیق، حتی یک ناخن میتواند مانند دریایی بزرگ و عمیق احساسات را به نمایش بگذارد و نشان دهد که چقدر میتواند معنای عمیق و زیبایی داشته باشد.
ز یک عکس شمشیرش این هفت رقعه
تصاویر این هفت ایوان نماید
هوش مصنوعی: از یک تصویر شمشیر او، این هفت ورق به نمایش هفت ایوان میپردازد.
در ایوان شاهی در دولتش را
فلک حلقه و ماه سندان نماید
هوش مصنوعی: در کاخ سلطنتی، آسمان با زنجیر و ماه به عنوان سم فقط زیبایی و شکوه جاودانه او را به تصویر میکشد.
مزور پزد خنجر گوشت خوارش
عدو را که بیمار عصیان نماید
هوش مصنوعی: آدم فریبی که با خنجرش به دشمن آسیب میزند، باعث میشود که او به عصیان و شورش بپردازد؛ یعنی کارهای بد او میتواند دیگران را هم به نافرمانی وادار کند.
خیالی که بندد عدو را عجب نی
که سرسام سوداش بحران نماید
هوش مصنوعی: اگر دشمنی خیالی در سر داشته باشد، عجیب نیست که دیوانهوار به بحران گرفتار شود.
اگر بوی خشمش برد مغز دریا
تیمم گهی در بیابان نماید
هوش مصنوعی: وقتی که خشم او به اوج میرسد، ممکن است دریا را متلاطم کند و در این حالت، او میتواند در کویر نیز تأثیر بگذارد.
وگر رنگ عفوش پذیرد بیابان
چو دریاش نیلوفرستان نماید
هوش مصنوعی: اگر بیابان رنگ و بوی عفاف به خود بگیرد، مانند دریا به زیبایی نرگسها میشود.
وگر باد خلقش وزد بر جهنم
زبانی مقامات رضوان نماید
هوش مصنوعی: اگر باد قدرتش به سمت جهنم بوزد، میتواند زبانی برای معرفی مقامهای بهشت داشته باشد.
ز گل شکر لفظ و تفاح خلقش
شماخی نظیر صفاهان نماید
هوش مصنوعی: این بیت به زیبایی و دلپذیری زبانی اشاره دارد که از کلمات شیرین و دلنشین تشکیل شده است و از آن جمله میتوان به خوشگلی و لطافت آن نسبت به چیزهای زیبا و جذاب دیگری مانند میوهها یا مکانهای زیبا اشاره کرد. به نوعی، تشبیه میکند که صحبت کردن انسان گویی مانند گل و شکر شیرین و جذاب است که به خوبی با زیباییهای دیگر مقایسه میشود.
در اقلیم ایران چو خیلش بجنبد
هزاهز در اقلیم توران نماید
هوش مصنوعی: وقتی در سرزمین ایران، جمعیتی حرکت کند و جنب و جوش داشته باشد، این انرژی و تحرک در سرزمین توران نیز به وضوح دیده میشود.
به تعلیم اقلیم گیری ملک را
ملک شاه طفل دبستان نماید
هوش مصنوعی: به آموزش و تربیت سرزمین، پادشاه را همچون کودکی در مدرسه آموزش میدهند.
تف تیغ هندیش هندوستان را
علی الروس در روس و الان نماید
هوش مصنوعی: هند، با تیغی که به خاطر هند بودنش معروف است، در دست افرادی در روسیه نمایان میشود.
اگر خود فرشته شود بد سگالش
هم از سگ نژادان شیطان نماید
هوش مصنوعی: حتی اگر فردی به مقام فرشتهوار برسد، ممکن است تحت تأثیر بدیها قرار گیرد و از نسل شیطان به شمار آید.
چو بر خنگ ختلی خرامد به میدان
امیر آخورش شاه ختلان نماید
هوش مصنوعی: وقتی که یک جوان شجاع و دلیر با وقار و سربلندی به میدان جنگ میآید، در واقع نشاندهندهی قدرت و عظمت کسانی است که در صفوف جنگ هستند.
پلاس افکن آخور استرانش
فنا خسرو و تخت ایران نماید
هوش مصنوعی: دست از دارایی و تجملات بردار، زیرا سرنوشت حاکمان و تاج و تخت ایران به زودی نابود خواهد شد.
شبی کز شبیخون کشد تیغ چون خور
چو ماه از کواکب سپه ران نماید
هوش مصنوعی: شبی که مانند تیغی تیز و درخشان است و مانند ماه از کنار ستارهها بدرخشد، به شدت بر دشمنان هجوم خواهد آورد.
ز شاه فلک تیغ و مه مرکب او
زحل خود و مریخ خفتان نماید
هوش مصنوعی: از آسمان، شمشیری به دست و مرکبی از نور ماه دارد. زحل و مریخ نیز در کنار او به خواب رفتهاند.
شراری جهد ز آهن نعل اسبش
که حراقش اروند و ثهلان نماید
هوش مصنوعی: شعلهای که از نعل آهنی اسبش برمیخیزد، چنان است که اگر به آن بپردازند، میتواند آتشزایی عظیم و ویرانگر داشته باشد.
ز بس کاس سرها و خون جگرها
اجل ساقی و وحش مهمان نماید
هوش مصنوعی: به خاطر فراوانی سرهای بریده و خون دلها، مرگ به زودی مهمان ساقی خواهد شد.
لب و کام وحش از دل و روی خصمان
همه رنگ زرنیخ و قطران نماید
هوش مصنوعی: لب و دهان جانوران از دل و چهره دشمنان، همه به رنگ زر و زغال به نظر میرسد.
چو پیکانش از حصن ترکش برآید
بر این حصن فیروزه غضبان نماید
هوش مصنوعی: وقتی که پیکانی از مخزن تیر بیرون میآید، بر این حصن (دژ) که به رنگ فیروزهای است، نشان خشم برمیافرازد.
اسد گاو دل، کرکسان کلک زهره
از آن خرمگس رنگ پیکان نماید
هوش مصنوعی: شیر دل در برابر گاو، کرکسها با زهر ترس خود، رنگ این مگس را به شکل تیر نشان میدهند.
تن قلعهها پیش پولاد تیغش
چو قلعی حل کرده لرزان نماید
هوش مصنوعی: تن قلعهها در برابر قدرت و تیزی شمشیر او مانند دیواری در حال فروپاشی و لرزانیست.
بر گرز سندان شکافش عجب نی
که البرز تخم سپندان نماید
هوش مصنوعی: روی سندان گرز شکاف عجیبی وجود دارد، جای تعجب نیست که کوه البرز میتواند دانههای سپند را به نمایش بگذارد.
در اعجاز تیغ ملک بوالمظفر
سپهر از سر عجز حیران نماید
هوش مصنوعی: قدرت و تیزنگی شمشیر پادشاه بوالمظفر به قدری شگفتانگیز است که حتی آسمان نیز از ناتوانی و حیرت در برابر آن قرار میگیرد.
چو روئین تن اسفندیار است هر دم
بر او فتح روئین دژ آسان نماید
هوش مصنوعی: هر بار که اسفندیار با آن قهرمانیاش ظاهر میشود، به راحتی میتواند بر دژهای سخت و مستحکم فائق آید.
از آنگه که بالغ شد اقبالش او را
عروس ظفر در شبستان نماید
هوش مصنوعی: زمانی که او به سن بلوغ رسید، شانس و اقبالش او را به عنوان عروس پیروزی در مکان پرزرق و برق معرفی میکند.
مرا بین که آیات ابیات مدحش
نه تعویذ جان، حرز ایمان نماید
هوش مصنوعی: مرا ببین که اشعار ستایش او نه تنها یک دعاست، بلکه به عنوان سپری برای جان و دلیل ایمان نیز عمل میکند.
بدیهه همی بارم از خاطر این در
کز او گوشها بحر عمان نماید
هوش مصنوعی: من از ذهنم بارهایی را میریزم بر این در، که از آن گوشها مانند دریای عمان میشود.
ازین شعر خجلت رسد عنصری را
وگر عنصری جان حسان نماید
هوش مصنوعی: از این شعر، عنصری ممکن است شرمنده شود و اگر او بخواهد، میتواند جان حسان را به نمایش بگذارد.
بخندم به نظم هر ابله اگر چه
زبان ساحر و خامه ثعبان نماید
هوش مصنوعی: اگرچه کسی با زبانی فریبنده و هنری زیبا میتواند حرف بزند، من به شعری که از دهان یک احمق بیرون میآید، میخندم.
بلی نخل خرمای مریم بخندد
بر آن نخل مومین که علان نماید
هوش مصنوعی: بله، نخل خرمای مریم به نخل مؤمن برخواهند خندید که در ظاهر خود را به نمایش میگذارد.
ملک منطق الطیر طیار داند
ز ژاژ مطین که طیان نماید
هوش مصنوعی: پادشاه پرندگان میداند چه کسی میتواند پرواز کند و چه کسی فقط حرفهای توخالی میزند.
بماناد شاه جهان کز جلاش
سریر کیان تاج کیوان نماید
هوش مصنوعی: پادشاه این جهان باقی خواهد ماند، زیرا که از تخت سلطنت، شکوه و grandeur کیهان را به نمایش میگذارد.
برات بقا باد بر دست عمرش
نه عمری که تا حشر پایان نماید
هوش مصنوعی: برای همیشه پایدار بمان، نه عمری که تا روز قیامت ادامه داشته باشد.
قوی چار بینان ارکانش چندان
که دور فلک هفت بنیان نماید
هوش مصنوعی: قدرت و استحکام یک پدیدۀ بزرگ به گونهای است که میتواند چنان نفوذی داشته باشد که حتی حرکت و چرخش آسمان را نیز به نمایش بگذارد.