برگردان به زبان ساده
که را پشتی کند گردون چه باشد پشتی لشگر
چه باشد یاری لشگر که را دولت بود یاور
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که اگر کسی در زندگی به اوضاع و احوال اطرافش نگریسته و از حمایت و پشتیبانی برخوردار باشد، ممکن است در برابر مشکلات و چالشها با قدرت بیشتری ایستادگی کند. در واقع، داشتن یار و یاوری میتواند به انسان در رسیدن به موفقیت کمک کند، همانطور که در یک لشگر، وجود پشتیبانی قوی میتواند به پیروزی نزدیکتر کند.
چه باید کشتن آن تخمی که بی کشتن ببار آید
چه باید کندن آن کانی که بی کندن دهد گوهر
هوش مصنوعی: آیا باید تخم را کشت که خود به بار نشیند؟ آیا باید کانی را کند که بدون کندن، جواهر را به ما بدهد؟
چه باید مایه آن کس را که یابد سود بی مایه
چه باید داد آن کس را که یابد داد بی داور
هوش مصنوعی: چه اهمیتی دارد به کسی که بدون زحمت و تلاش به سودی برسد؟ همچنین چه فایدهای دارد برای کسی که بدون قضاوت و نظارت به داد و ستدی میرسد؟
چو بنده رنج بردارد چه باید رنج بر خسرو
چو کهتر کار بگذارد چه باید شغل بر مهتر
هوش مصنوعی: وقتی یک بنده و خدمتگذار رنج و زحمت میکشد، چه نیازی به این است که کار او را با رنج یک پادشاه مقایسه کنیم؟ زیرا کار او محدود و مربوط به جایگاهش است و باید به اندازه مقام خود عمل کند.
ملک چون لشگری باید بدارالملک آسوده
فرستاده بهر شهری سریری را یکی همسر
هوش مصنوعی: پادشاه باید مانند یک سپاه، به سرزمینهای خود آرامش و امنیت را بفرستد و برای هر شهری، یک فرمانروا و همسر تعیین کند.
نشاط تازه هر روزه بروی لشگر تازه
سرور دیگرش هر دم بعزم دشمن دیگر
هوش مصنوعی: هر روز شادی و نشاط تازهای به همراه لشکری نوین میآورد و هر لحظه به عزم مقابله با دشمنی جدید آماده است.
اگر بگذاشت از جیحون گروه ترکمانان را
ملک محمود زابل کرد او را گر بود سنجر
هوش مصنوعی: اگر گروهی از ترکان را که از جیحون عبور کردند، ملک محمود زابل گذاشته باشد، سنجر هم میتواند او را یاری کند.
شگفتی نیست از محمود کایشان را بقهر آورد
بدان پیلان جنگ آرای و آن گردان جنگ آور
هوش مصنوعی: تعجبی ندارد که محمود با قدرت و قوای جنگیاش، آن جانداران جنگی را به زانو درآورد.
شگفت از حاجب خسرو که بی پیلان و بیگردان
سپاهی را بهقر آورد ازین کشور بآن کشور
هوش مصنوعی: تعجب از نگهبان خسرو که بدون استفاده از فیلها و سپاهگذارها، مجموعهای از نیروها را از یک کشور به کشور دیگر منتقل میکند.
بزخم تیر چون آرش بزخم خشت چون ماکان
بزخم گرز چون رستم بزخم تیغ چون نوذر
هوش مصنوعی: این بیت به تصویر کشیدن قدرت و شدت ضربات ناشی از زخمهاست که به شخصیتهای افسانهای و اسطورهای اشاره دارد. هر بخشی از بیت به نوعی نشاندهنده تأثیر عمیق و ناگواری است که این زخمها میتوانند بر روح و بدن قهرمانان بگذارند. ارجاعات به آرش، ماکان، رستم و نوذر، نمادهایی از شجاعت و قدرت هستند که با هر زخم، داوطلبانه در مواجهه با دشواریها و چالشها قرار میگیرند. در واقع، این تصویر نشاندهنده نبرد و فداکاری است که همواره با درد و رنج همراه است.
کجا خسرو چنین باشد نشاید جز چنان حاجب
کجا مهتر چنین باشد نشاید جز چنان کهتر
هوش مصنوعی: در اینجا شاعر به مقایسهٔ مقام و ویژگیهای خاص دو شخصیت میپردازد. او میگوید که هیچ کس به اندازهٔ خسرو عالیقدر نیست و همچنین هیچ مهتری نمیتواند به اندازهٔ کهتر مقدس باشد. در واقع، این بیت نشاندهندهٔ این است که هر شخصیتی باید همسطح و همتناسب با ویژگیهای خود باشد و در وضعیتهای خاص، ویژگیهای منحصر به فرد خود را داشته باشد.
ایا شاهی که بر شاهان همی زیبد ترا نازش
ایا میری که بر میران همی زیبد ترا مفخر
هوش مصنوعی: آیا تو پادشاهی هستی که بر دیگر شاهان بزرگ بجوی و آنها را تحت تأثیر قرار دهی؟ آیا تو یک بزرگمردی هستی که بر دیگر بزرگان افتخار کنی و بر آنها برتری داشته باشی؟
بیک حاجب تو آن کردی که کرده نیست افریدون
بیک چاکر تو آن کردی که کرده نیست اسکندر
هوش مصنوعی: تو به قدری در کارهایت موفقی که هیچ کس دیگری به این اندازه موفق نبوده است، حتی افریدون با تمام عظمتش و اسکندر با همهی دستاوردهایش نتوانستهاند به این مقام و مرتبهای که تو دست یافتهای، برسند.
سپاهی را کجا بودند پر و بال دشمن را
بیاوردی بقهر او را شکسته بال و کنده پر
هوش مصنوعی: دشمن را کجا بردهای که این سپاه تو را شکست داده و پر و بالش را قطع کرده است؟
زمانی تازش ایشان بشروان اندرون بودی
زمانی حمله ایشان بآذربادگان اندر
هوش مصنوعی: مدت زمانی جنگ و دشمنی آنها در سرزمینهای ما بوده و زمانی دیگر به سرزمین آذربایجان حمله کردند.
نبود از تازش ایشان کسی بر جان خود ایمن
نبود از حمله ایشان کسی بر مال خود سرور
هوش مصنوعی: هیچکس از هجمهی این افراد بر جان خود در امان نیست و هیچکس از حملهی آنها به داراییاش آسودهخاطر نیست.
همیشه نازش دشمن از ایشان بود بر هرکس
کنون از طعنه ایشان نیارد بر کشیدن شر
هوش مصنوعی: همیشه دشمنان از زیبایی و ناز او حسادت داشتند و اکنون هیچکس نمیتواند بر اثر طعنههای آنها از خود دفاع کند.
کنون شد بار دشمن غم کنون شد روز دشمن شب
کنون شد نیک دشمن بد کنون شد خیر دشمن سر
هوش مصنوعی: اکنون به قدری غم و اندوه بر دوش دشمن سنگینی میکند که روز او به تاریکی شب بدل شده است. حالا آنچه بر دشمن نیکو و خوب به نظر میرسید، به بدی تبدیل شده و خیر و برکت او در حال از بین رفتن است.
تو چون جمشیدی و حاجب ترا ماننده آصف
تو چون پیغمبری حاجب ترا ماننده حیدر
هوش مصنوعی: تو همانند جمشید هستی و همچون آصف که حاجب و نگهبان است. تو مانند پیامبری هستی که همانند حیدر (علی) در مقام و مرتبه بالا قرار داری.
اگر دیو و پری بودند فرمانبر سلیمان را
ترا فرمان برند آنان که شان چرخ است فرمانبر
هوش مصنوعی: اگر دیوها و فرشتگان بودند، مطیع سلیمان میشدند، اما کسانی که در مقام و شأن بالاتری هستند، اطاعت میکنند.
نه با ایمان تو ماند بگیتی نقطه کفران
نه با معروف تو ماند بعالم ذره ای منکر
هوش مصنوعی: در دنیا نه تنها ایمان تو باقی نمانده، بلکه اعتقاد به خوبیها نیز در یک ذره هم به چشم نمیخورد.
بگوهر بار کلک تو همی نازد دل مؤمن
ز جوهر دار تیغ تو همی سوزد دل کافر
هوش مصنوعی: زیبایی و ارزش قلم تو باعث سر喜 و افتخار دل مؤمنان میشود، در حالی که عرق و تیغ تو قلب کافران را میسوزاند.
اگر باشدت رأی روم با این لشگر دارا
وگر باشدت قصد هند با این لشگر قیصر
هوش مصنوعی: اگر بخواهی به روم بروی در این لشکر آماده و نیرومند، و اگر بخواهی به هند سفر کنی با این لشکر قیصر، در هر صورت تو از قدرت و نیروی این لشکر بهرهمند هستی.
ز بیم تیغ تو گردد چو زندان خانه بر خاقان
ز هول تیغ تو گردد چو دوزخ قصر بر قیصر
هوش مصنوعی: به خاطر ترس از شمشیر تو، بر پادشاه به مانند زندانی میگذرد. همچنین، به واسطه وحشت از تیغ تو، قصر قیصر به مانند جهنم میشود.
الا تا سرخی گلنار باشد در مه نیسان
الا تا سبزی شمشاد باشد در مه آذر
هوش مصنوعی: بغیر از این، تا زمانی که گلنار (میوه ی انار) رنگ قرمز زیبایش را در ماه نیسان داشته باشد و تا زمانی که شمشاد رنگ سبز خود را در ماه آذر حفظ کند، هیچ چیز دیگری برای من اهمیت ندارد.
وفا جویانت را همواره چون گلنار باشد رخ
ثناگویانت را همواره چون شمشاد باشد سر
هوش مصنوعی: محبت و وفاداری کسانی که به دنبال صداقت و راستگویی هستند، همیشه مانند زیبایی گل انار خواهد بود. و چهرهی کسانی که در مورد این وفاداری حرف میزنند، همواره مانند سر به سوی آسمان بلند شمشاد خواهد بود.
