برگردان به زبان ساده
بفرخ فال و خرم بخت و میمون روز و نیک اختر
بدارالملک باز آمد شه نیک اختر از لشگر
هوش مصنوعی: به شادی و خوشحالی و خوشبختی امیدوار باش و روزهای خوب آینده را جشن بگیر، زیرا شاه نیکو بخت از جنگ بازگشته و به دیار ما برگشته است.
شکسته لشکر جنگی بسان خیل افریدون
گشاده قلعه محکم بسان سد اسگندر
هوش مصنوعی: لشکر شکستخورده مانند گروهی است که با افریدون آمدهاند و قلعهای محکم همچون سد اسکندر را گشودهاند.
چنین زی لشگر ترکان و پیکار بداندیشان
برفت و قلعه ای بگرفت در دم اژدها پیکر
هوش مصنوعی: لشکر ترکان و مبارزه با دشمنان بداندیش آغاز شد و در آن لحظه قلعهای را تصرف کردند که مانند اژدهایی با قدرت و عظمت به نظر میرسید.
چنان چون اژدهای هند پیچان بر لب دریا
رسانده زی ثری دنبال و برده بر ثریا سر
هوش مصنوعی: چنان که اژدهای هندی به آرامی و به چرخش در کنار دریا میآید و به سمت آسمان میرسد، اینجا نیز اشاره به موجودی عظيم و قدرتمند است که با زیبایی و شکوه خود، در حرکت و صعود به ارتفاعات بالاست.
ندیدند ایچ میغی را که بارید از بر او نم
ندیدند ایج مرغی را که بگشود از سر او پر
هوش مصنوعی: آنها هیچ قطره بارانی را ندیدند که از او بریزد و همچنین پرندهای را که پرهایش را گشوده باشد، مشاهده نکردند.
همه گیتی همی گفتند جنگ و شغل آن دژ را
نباید تاختن آنجا بباید ساختن ایدر
هوش مصنوعی: در همهجا میگفتند که جنگ و نبرد با دژ کار درستی نیست و باید در آنجا به جای درگیر شدن، تلاش کرد تا آن را امن و محکم بنا کرد.
ملک نشنید قول کس به رأی خویش بیرون شد
که فر خداوند است و با تأیید پیغمبر
هوش مصنوعی: ملک به نظر خودش به هیچ کس گوش نداد و با این حال از جای خود خارج شد، زیرا این کار به خواست خداوند و با تأیید پیامبر بود.
همانا غیب ها داند که هرچه گوید آن باشد
ز ناز و رنج و مهر و کین و صلح و جنگ و خیر و شر
هوش مصنوعی: واقعیتها و رازهای نهانی وجود دارند که به ما میگویند هر آنچه گفته میشود، ناشی از احساسات و حالات مختلفی چون محبت، دشمنی، صلح و جنگ و همچنین نیک و بد است.
نه هر کاری خدایی را ز مردم مشورت باید
نه هرگز هیچ پیغمبر کسی را گشت فرمان بر
هوش مصنوعی: این بیت اشاره دارد به این که نه همه کارها نیاز به مشورت با مردم دارند و نه هر پیغمبر به دستور کسی تبدیل میشود. به عبارت دیگر، برخی تصمیمات نیاز به توجه و فکر مستقل دارند و نباید همیشه به نظرات دیگران وابسته بود.
کسی کو را بود یزدان مساعد عالم او را دان
چه انس و جان و گنج و کان چه کوه و در چه بحر و بر
هوش مصنوعی: کسی که خدا به او یاری کند، باید بداند که او در تمام عالم، از محبت و دوستی و ثروت و منابع، از کوهها و دریاها و زمین بهرهمند است.
بدین زودی ظفر کو یافت بر محکم دزی چونین
نه رستم یافت بر گنگ نه حیدر یافت بر خیبر
هوش مصنوعی: شخصی به سرعت به پیروزی رسید که به سادگی توانست بر دزدی استوار غلبه کند. این امر نه برای رستم در نبرد با رود گنگ ممکن بود و نه برای حیدر در فتح خیبر.
جهانگیری چنو هرگز نبوده است و نباشد هم
از آدم باز تا اکنون وز اکنون تا گه محشر
هوش مصنوعی: جهانی مانند جهانگیر هرگز وجود نداشته و نخواهد داشت، از زمان آدم تا الان و تا روز قیامت.
بچشم دوستان اندر خیالش همچو خواب خوش
بچشم دشمنان اندر سنانش چون سر نشتر
هوش مصنوعی: دوستان در خیال او را مانند رویایی شیرین میبینند، اما دشمنان او را مانند دندان تیز و برندهای تصور میکنند.
بدست حاسدانش گل شود چون شعله آتش
به نزد ناصحانش آتش شود چون دیبه ششتر
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که اگر شخصی به خاطر حسادت دیگران دچار مشکل شود، مانند گلی که در آتش میسوزد، وضعیتش بدتر میشود. اما در برابر نصیحتکنندگان، ممکن است مانند پارچهای که رنگ میگیرد تحت تأثیر قرار گیرد و دستخوش تغییرات شود. در واقع، این بیت به تأثیرات منفی حسادت و تأثیرات مثبت نصیحت اشاره دارد.
از او راضی شده سلطان از او عاجز شده دشمن
خدای آسمان او راگشاد از ناز و نیکی در
هوش مصنوعی: سلطان از او راضی و خوشنود شده، در حالی که دشمن از او ناتوان و عاجز است. خداوند آسمان به خاطر ناز و مهربانی او را یاری کرده است.
جهان از فر او خالی نباشد جاودان زیرا
که داد از فر خویش او را خدای جاودانی فر
هوش مصنوعی: جهان هیچگاه از فر و نیکی او خالی نخواهد بود، زیرا که خداوند جاویدان بر اساس کمال و زیبایی خود، عدالت را در عالم برقرار میسازد.
همیشه هست کارش راست زان کور است دارد دل
چه با دوست و چه با دشمن چه با مؤمن چه با کافر
هوش مصنوعی: همیشه کار او درست است و به همین دلیل بینش او نه تنها با دوستانش، بلکه با دشمنان، مؤمنان و کافران نیز در نظر گرفته میشود.
اگر رادیش را گویی چو حاتم شایدش خادم
و گر مردیش را گویی چو رستم بایدش چاکر
هوش مصنوعی: اگر به کسی از نظر بخشندگی شبیه حاتم بگویی، ممکن است به عنوان خدمتگزار تو درآید و اگر از شجاعت او به اندازه رستم سخن بگویی، باید او را به عنوان پیشخدمت خود در نظر بگیری.
همیشه تا فلک گردان و خور تابان بود باشد
خداوند فلک یزدان خداوند زمین جعفر
هوش مصنوعی: تا زمانی که آسمان و خورشید در حرکت باشند، خداوندی که همه چیز را نگه میدارد، همواره وجود خواهد داشت.
نبرده بوالخلیل آن کو بنوک نیزه و زوبین
ظفر جوید ز پیل مست و ببر تند و شیر نر
هوش مصنوعی: شخصی که به جستجوی پیروزی و موفقیت است، نمیتواند در برابر چالشها و خطرات بزرگ، آرامش خود را از دست بدهد. او باید با شجاعت و قدرت به سمت اهدافش حرکت کند و از موانع نترسد. این شخص باید همواره آماده باشد تا با مشکلاتی همچون شیر و ببر روبرو شود و در نهایت به پیروزی دست یابد.
سپرده خدمتش را جان امیران جهان یکسان
نهاده طاعتش را سر بزرگان جهان یکسر
هوش مصنوعی: حاضرم جان خود را به خدمت او فدای کنم، زیرا اطاعت از او را برتر از هر چیز میدانم و برای من و بزرگترها یکسان است.
امیرا از تو بدخواهان غلط کردند یکسر ظن
ندانستند کت دانش مشیر است و خرد رهبر
هوش مصنوعی: ای امیر، دشمنان تو کاملاً اشتباه کردهاند که فقط بر اساس ظن و گمان قضاوت کردهاند. آنها ندانستهاند که علم و دانش مشیر و خرد، راهنمای تو هستند.
نباشد هیچ روزی نو که فتح تو نیابی تو
نباشد هفته ای دیگر که نستانی دژ دیگر
هوش مصنوعی: هرگز روزی نیست که به پیروزی و دستیابی به موفقیت نرسی و از سوی دیگر، هیچ هفتهای نیست که نتوانی دژ دیگری را تصرف کنی.
همه نام از هنر جویی همه داد از خردخواهی
ز هرکس داد بستاند کسی کو را خرد داور
هوش مصنوعی: همه انسانها به دنبال هنر و دانایی هستند و از خرد و عقل خود استفاده میکنند. از هر کسی که میخواهند، درخواست میکنند و تنها کسی میتواند از آنان دریافت کند که خود دارای دانایی و خرد باشد.
همه کردارهای تو مهان و خسروان شاها
همی بینند در عمری نباشد شان همی باور
هوش مصنوعی: تمام اعمال و رفتار تو را بزرگزادگان و شاهان مینگرند و در طول زندگی، هیچکس نمیتواند به مقام و منزلت تو پی ببرد.
بروز بزم در مجلس سخا باشد تو را مونس
بروز رزم در میدان فلک باشد ترا یاور
هوش مصنوعی: در محافل خوشگذرانی، تو همواره با بخشش و بزرگواری همنشین خواهی بود و در میدان جنگ، آسمان برایت حامی و یاری خواهد بود.
بکف راد روز مهر و تیغ تیز روز کین
بدین سازنده چون آبی بدان سوزنده چون اخگر
هوش مصنوعی: در روز روشنی و مهر، اگر به دست کسی نیرویی وجود داشته باشد، مانند تیغ تیز در روز نبرد، این شخص با خلاقیت و سازندگی خود میتواند مانند آبی که آتش را خاموش میکند، در برابر سوزندگی و داغی مانند گداختهای هم مقابله کند.
بروز رزم تو خصمان دهند اندر هزیمت گه
دو صد مغفر بیک معجر دو صد جوشن بیک چادر
هوش مصنوعی: در میدان نبرد، دشمنان تو را به شکست میکشانند و تو در مقابل آنها با دوصد کلاهی که بر سر داری، بدون چادر و پوشش خود را آماده میکنی.
ازانگه کآفرید ایزد جهان اندر جهان نامد
جز از تو تخت را زیبا جز از تو تاج را در خور
هوش مصنوعی: خداوند جهان را آفرید و هیچ چیز در این عالم زیبایی تخت و تاج را جز تو ندارد.
تو چون جمشید دانائی چو افریدون توانائی
بدانش همچو بهرامی بمردی همچو زال زر
هوش مصنوعی: تو مانند جمشید، دانا و آگاه هستی و به مانند افریدون، توانمندی و قدرت داری. با دانش و داناییات همانند بهرام، و در مردی و دلاوری، مانند زال هستی.
ببانگ سائلان جانت بیفروزد چونا ناگاهان
ببانگ گم شده فرزند بفروزد دل مادر
هوش مصنوعی: چون صدا و درخواست سائلان به جانت برسد، مانند مادر که ناگهان با صدای گمشدگی فرزندش به شدت میسوزد و نگران میشود.
چنان گشته است زر و سیم خوار از کف راد تو
که دارد سنگ ننگ از سیم و دارد خاک عار از زر
هوش مصنوعی: طل و نقره به خاطر نیکیها و فضایل تو بهنوعی تحقیر شدهاند؛ بهطوریکه سنگی که معمولاً بیارزش است، اکنون از نقره نیز خجالتزده است و خاکی که معمولاً ساده و بیاهمیت است، از طلا شرمسار است.
همت دین است و هم دانش همت رای است و هم رامش
همت بخشش همت کوشش همت منظر همت مخبر
هوش مصنوعی: عزت و تلاش در دین به دانش و فلسفه وابسته است، تلاش برای تفکر و آرامش، کوشش برای بخشش و تلاش در کار و همچنین همت در جلب نظر دیگران از ویژگیهای بارز انسانهای بزرگ است.
امیرا بنده معذور است گر نامد بره با تو
که پشتش بود چون چوگان و قدش بود چون چنبر
هوش مصنوعی: اگر امیر نتوانسته به ملاقات تو بیاید، تقصیر او نیست؛ چون پشتش مانند چوب چوگان است و قدش مثل حلقهای است که نمیتواند به راحتی حرکت کند.
گر از سر پای دانستی کسی کردن بدانائی
بجان پاک تو شاها که کردی بنده پا از سر
هوش مصنوعی: اگر کسی را از آموزش و دانش بیامرزی، و آن شخص به دلیل پاکی جانش، به تو بگوید که تو چه کردی، در واقع او خود را از مقام بندگی به بالاتر از مقام تو میبرد.
الا تا آرزو نکند کسی سوزن به سو سنبر
الا تا کس گزین نکند همی حنظل شبکر بر
هوش مصنوعی: این متن به نوعی به این موضوع اشاره دارد که هیچکس نباید آرزو کند که به چیزی آسیب برساند یا در انتخابهایش دقت نکند. در واقع، تأکید بر این است که حواسمان به خواستهها و انتخابهایمان باشد و نباید به راحتی از کنار مسائل عبور کنیم.
بزیر و پشت بدگویانت سوسن باد چون سوزن
میان کام دلجویانت حنظل باد چون شکر
هوش مصنوعی: به افرادی که بدگویند، مانند سوسن زیر و پشت، آرامش میدهم و با افراد دلجو مانند حنظل، تردید و تلخی میسازم.
