برگردان به زبان ساده
چو زین بُگذَری مَردُم آمد پَدید
شد این بَندها را سَراسَر کِلید
پس از آفرینش جهان و عناصر طبیعت، انسان پدیدار شد که کلید گشودن همه این بندها (رازهای آفرینش) بود.
سَرش راست بَر شُد چو سَروِ بُلَند
به گفتارْ خوب و خِرَدْ کار بَند
انسان قد راست کرد و همانند سرو بلند شد و از همه موجودات برتری و بلندی یافت چرا که دارای گفتار زیبا و خرد و عقل بود
پذیرندهٔ هوش و رای و خِرَد
مَر او را دَد و دام فَرمان بَرَد
انسان پذیرای هوش، اندیشه و خرد است و به همین دلیل حیوانات وحشی و اهلی از او فرمانبرداری میکنند.
زِ راهِ خِرَد بِنگَری اَندکی
که مَردُم به مَعنی چه باشَد یکی
اگر کمی با خرد نگاه کنی، درمییابی که انسان به لحاظ معنوی چه موجودی یگانهای است.
مگر مَردُمی خیره خوانی هَمی
جز این را نشانی نَدانی هَمی
مگر این که کلا افرینش و مردم را چیزی بیهوده بخوانی و جز این بیهوده خواندن هیچ چیز را قبول نکنی
تو را از دو گیتی بَر آوَردهاَند
به چَندین میانچی بِپَروَردِهاَند
تو را از میان دو جهان (دنیای مادی و دنیای معنوی) آفریده اند و این همه واسطه و افریده های خدا برای پرورش تو بوده
نُخُستینِ فِطرَت پَسینِ شُمار
تویی خویشتَن را به بازی مَدار
تو مهمترین آفریده خدا هستی اگر چه آخرین چیزی هستی که خدا خلق کرد(انسان پس از عناصر و گیاهان و حیوانات آفریده شد) پس تویی که اینقدر مهم هستی خودت را به بیهودگی نگذار
شِنیدَم زِ دانا دِگرگونه زین
چه دانیم رازِ جَهان آفرین
از فرد دانا سخن دیگری شنیدم غیر از دیدگاه من که میگفت: ما چه میدانیم که راز آفرینش جهان چیست؟
نِگَه کُن سَرانجامِ خود را ببین
چو کاری بیابی اَز این بِه گُزین
بنشین و درمورد خودت و افرینشت فکر کن چرا که این کار انقدر خوب است که اگر کاری بهتر از این پیدا کردی که نمیکنی:آن کار را انجام بده
به رَنج اَندر آری تَنَت را رَواست
که خود رَنج بُردن به دانش سِزاست
اگر بدنت را به رنج میاندازی، اشکالی ندارد؛ زیرا رنج کشیدن برای دستیابی به دانش، ارزشمند است.
چو خواهی که یابی زِ هَر بَد رَها
سَر اَندر نَیاری به دامِ بَلا
اگر میخواهی از هر بدی رها شوی و خود را در دام بلا گرفتار نکنی.
نِگه کُن بِدین گُنبدِ تیزگَرد
که دَرمان اَزوی اَست و زویَست دَرد
به این آسمان پرتحرک نگاه کن، که هم درمان از اوست و هم درد.
نه گَشتِ زَمانه بِفَرسایَدَش
نه آن رَنج وُ تیمار بِگزایَدَش
گردش روزگار آن را فرسوده نمیکند و رنج و سختی به آن آسیب نمیرساند.
نه از جُنبش آرام گیرَد هَمی
نه چون ما تَباهی پَذیرَد هَمی
آسمان هرگز از حرکت باز نمیایستد و همچون ما انسانها دچار زوال و تباهی نمیشود.
اَز او دان فُزونی اَز او هَم شُمار
بَد و نیک نَزدیکِ او آشکار
فزونی و کاهش از اوست(خدا) و نزد او همه چیز (خوب و بد) آشکار است.