برگردان به زبان ساده
آن شمع چه شمع است که برنامه و دفتر
دودش همه مشک است و فروغش همه گوهر
هوش مصنوعی: این شمع چه ویژگیهایی دارد که دودش معطر و نورش مانند جواهر درخشان است.
وان ابر چه ابرست که بر سوسن و نسرین
بارد همه یاقوت و فشاند همه عنبر
هوش مصنوعی: این ابر چه ابر زیبایی است که بر گلهای سوسن و نسرین باران میبارد و چون یاقوت میدرخشد و عطرش مانند عنبر پخش میشود.
وان باز چه بازست که باشد گه پرواز
گیرندهٔ بیچنگل و پرَّندهٔ بی پر
هوش مصنوعی: این جمله به توصیف نوعی پرنده میپردازد که بدون بال و بدون قدرت پرواز قادر به پرواز نیست. این پرنده به نوعی نمادین است و به چالشهایی اشاره دارد که ممکن است در زندگی وجود داشته باشد. در واقع، بیانگر این است که برای رسیدن به آزادی و پرواز واقعی، باید شرایط و ابزارهای مناسب را داشت.
وان شاخ چه شاخ است که در باغ کفایت
توفیق بود برگش و توقیر بود بر
هوش مصنوعی: این درخت چه درختی است که در باغ موفقیت، برگش نمایانگر خوشبختی و شرف تو باشد.
وان تیر چه تیرست که بالای عدو را
دارد چو کمان چفته به پیکان مقشر
هوش مصنوعی: این تیر چه قدرتی دارد که میتواند بر دشمن چیره شود، همانطور که کمان با کشیدگی خاصش به پیکان نیرومند اجازه میدهد تا به هدف برخورد کند.
وان مار چه مارست که چون معجز موسی
ناچیز کند تنبل خصمان فسونگر
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که حتی اگر قدرت و توانایی یک مار (نماد دشمن یا خصم) به اندازهای بزرگ و ترسناک باشد، زمانی که معجزهای مانند معجزه موسی در میان باشد، آن مار به یک موجود ناچیز تبدیل میشود و نمیتواند بر توانمندیها و جادوگریهای حریف غلبه کند. به عبارت دیگر، در برابر قدرتهای بزرگتر، خصمهای ظاهراً خطرناک نیز از اعتبار و ارزش خود افتاده و ناتوان میشوند.
وان مارهٔ زر چیست که مردان جهان را
بر فضل و هنرمندی بر سنگ زند زر
هوش مصنوعی: مادهی زری که در اینجا به آن اشاره شده، باارزشترین و گرانبهاترین است و فقط به زیبایی ظاهری توجه نمیکند، بلکه بر روی فضیلت و هنر مردان این دنیا تأثیر میگذارد. به عبارتی، ثروت و زر را به گونهای مطرح میکند که بر ارزشهای واقعی انسانی مانند فضیلت و مهارت برتری نمیدهد و در واقع نشان میدهد که چگونه این ماده میتواند بر سرنوشت و شخصیت افراد تأثیر بگذارد.
وان ماهی بر خشک چه چیزست که دریا
هر دم زدن از قیر کند تارک او تر
هوش مصنوعی: آن ماهی که روی زمین است، چه چیزی دارد که دریا هر لحظه از قیر، سر او را مرطوب میکند؟
گویی که شهابی است مقارن شده با ماه
واندر کف خورشید ز شب ساخته اختر
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که یک شهاب به طرز جالبی همزمان با ماه در حال عبور است و در دستان خورشید نیز سیارهای از تاریکی شب به وجود آمده است.
یا طرفه چراغی است که از نور و دُخانش
ایام مزین شده اسلام منور
هوش مصنوعی: این جمله به یک چراغ شگفتانگیز اشاره دارد که با نور و دودی که تولید میکند، ایام را زینت میبخشد و به نورانی شدن اسلام کمک میکند. این چراغ نماد روشنی و روشنایی است که به زندگی و زمانها جلوهای زیبا میبخشد.
یا هست به خوارزم ز تقدیر وکیلی
تا فخر معالی کند ارزاق مقدر
هوش مصنوعی: در خوارزم، شخصی وجود دارد که به عنوان نماینده سرنوشت عمل میکند و برای او افتخار میآورد که نعمتهای مقدر را تقسیم کند.
صدری ز محل زین ملوک همه گیتی
بدری ز شرف شمسکفات همه کشور
هوش مصنوعی: چشماندازی از سرزمینی که مایهی عزت و شکوه تمام پادشاهان است، بر تمام دنیا نمایان است و همچون نوری که از خورشید میتابد، بر همه سرزمینها میافشاند.
آن خواجه که سعدست و اامینا است و ظهیرست
در دولت و ملک ملک و دین پیمبر
هوش مصنوعی: آن کسی که در دنیا مقامش برایش خوشبختی و احترام به ارمغان آورده و در دولت و ملت مورد اعتماد و پشتیبان است.
بو سعد که تا طلعت او گشت پدیدار
مسعود شد از طلعت او طالع و اختر
هوش مصنوعی: به خاطر جلوه زیبای سعد، وقتی چهره او نمایان شد، خوشبختی و سرنوشت خوب از نور دلفریبش به وجود آمد.
خوب است همه سیرت او درخور صورت
زیباست همه مخبر او درخور منظر
هوش مصنوعی: همهی ویژگیهای درونی او با ظاهر زیبا و دلنشینش همخوانی دارد و تمام خبرهایی که از او نقل میشود، با جذابیت و زیبایی او سازگار است.
آباد همه ساله بر آن صورت و سیرت
آباد همه ساله بر آن منظر و مخبر
هوش مصنوعی: هر سال بر زیبایی و ظاهری که دارد رونق میبخشد و همچنین بر نمایی که از خود نشان میدهد، زندگی پر نشاط و شادابی را تجربه میکند.
آن روز که ایام ندا کرد که هرگز
کس را نشود چنبر افلاک مسخر
هوش مصنوعی: روزی که زمان اعلام کرد هیچکس نمیتواند دایره آسمان را تحت کنترل درآورد.
پیروزی او دست برآورد و درآورد
ناگاه سر چنبر افلاک به چنبر
هوش مصنوعی: پیروزی او ناگهان نمایان شد و سر گردونه آسمان را به چنبر درآورد.
با ناوک تدبیرش و با نیزهٔ عزمش
چون خانهٔ زنبور شود سد سکندر
هوش مصنوعی: با تدبیر و اراده قوی او، مانند کندوی زنبور، سد سکندر ناگهان از هم میپاشد.
خوارزم شد اکنون چو یکی دفتر کامل
خیرات و صلاتش طرف و نکتهٔ دفتر
هوش مصنوعی: خوارزم اکنون مانند یک دفتر بزرگ از خوبیها و نیکوکاریها شده است و هر صفحهاش پر از نکات و آثار مثبت است.
گر زان طرف و نکته یکی نقطه بکاهد
آن دفتر کامل شود اجزای مبتر
هوش مصنوعی: اگر از آن طرف و نکتهای به اندکی کاسته شود، آن دفتر کاملتر و اجزایش بهتر میشوند.
در ملک عجم کار دگر کارگزاران
اندوختن نعمت و مال است سراسر
هوش مصنوعی: در سرزمین عجم، مسئولان به صورت کامل مشغول جمعآوری ثروت و نعمت هستند.
او کارگزاری است که کارش ز کریمی
پروردن بنده است و نوازیدن چاکر
هوش مصنوعی: او شخصی است که وظیفهاش تربیت و پرورش بندگان با محبت و نوازش است.
چون بنگرد اندر سیرَش مرد خردمند
عنوان شرف بیند و پیرایهٔ مفخر
هوش مصنوعی: وقتی مرد خردمند به رفتار و سیر زندگی انسان نگاه میکند، نشانههای باعزت و افتخار را در او میبیند.
خلقش به صبا بوی دهد در مه نوروز
از خار بدان بوی برآید گل احمر
هوش مصنوعی: بوی خوشی که از وجود او به مشام میرسد، در طلیعه بهار به مانند عطر نسیمی خوشبوست و از خارها هم بوی گلهای قرمزرنگ به مشام میرسد.
وز همت او سایه برافتد به درختان
گیرند درختان صفت گنبد اخضر
هوش مصنوعی: به خاطر تلاش و اراده او، سایهای بر روی درختان میافتد و درختان ویژگیهای گنبد سبز را به خود میگیرند.
اندر کنف دولت او خسته نگردد
آهو به ره از ناخن و دندان غضنفر
هوش مصنوعی: در سایهی نعمتهای او، آهو خسته نمیشود، زیرا در راه خود از چنگ و دندان شیر در امان است.
ور سویکبوتر نگرد بخت بلندش
شاهین به عنایت نگرد سوی کبوتر
هوش مصنوعی: اگر بخت بلند او به سمت کبوتر نرود، شاهین به خاطر لطفش به سمت کبوتر نخواهد رفت.
ای بار خدایی که همی شکر توگویند
شاهنشه و خوارزمشه و خواجه و لشکر
هوش مصنوعی: ای پروردگاری که شاهان و بزرگان و لشکریان در وصف تو شکر و سپاس میگویند.
آن شهر عقیم است کزو خاستهای تو
زیرا که از آن شهر نخیزد چو تو دیگر
هوش مصنوعی: آن شهری که تو از آن برخاستهای، بیثمر و بیثمر است، چرا که دیگر مثل تو در آن شهر متولد نخواهد شد.
از روی تو و رای تو اجرام سماوی
گیرند همه فال و پذیرند همه فر
هوش مصنوعی: از نظر تو و نظرهای تو، آسمانها و ستارهها همه در حال تأثیرگذاری هستند و همه به سعادت و خوشبختی قبول میکنند.
خدمتگر نفس تو و نقش قلم توست
برجیس به ماهی و عطارد به دو پیکر
هوش مصنوعی: خدمتگزار روح تو و نوشتههای تو، مانند تاثیرات برجیس بر ماه و عطارد بر دو شکل دیگر است.
گر خسته شد از خنجر رستم دل سهراب
ورکنده شد از بازوی حیدر در خیبر
هوش مصنوعی: اگر دل سهراب از خنجر رستم خسته شود و یا اگر بازوی حیدر در خیبر از کار بیفتد، نشاندهندهی شکست یا ضعف در برابر نیروی بزرگ و شجاع است. این بیانگر آن است که حتی قویترین و دلیرترین شخصیتها هم ممکن است در برابر سختیها و چالشها خسته و ناامید شوند.
کلک تو گه خشم عدو را بخلد دل
عزم تو گه عدل ستم را بکند در
هوش مصنوعی: دل زیبای تو، در زمان خشم دشمن، آرامش را به دست میآورد و هنگامی که تو با اراده و قوت قلب به صحنه میآیی، ظلم و ستم را به عدل تبدیل میکند.
ای کلک تو در قدرت چون خنجر رستم
وی عزم تو در قوت چون بازوی حیدر
هوش مصنوعی: ای قلم تو در توانایی، همچون خنجر رستم است و ارادهات در قدرت، مانند بازوی علی (حیدر) قوی و نیرومند است.
جودی تو اگر جود توان دید مجسم
عقلی تو اگر عقل توان دید مصور
هوش مصنوعی: اگر بخشندگی تو را ببینیم، قدرت بیکران بخشش تو را درک خواهیم کرد و اگر عقل ما به تجسّم برسد، درک واقعی و کامل از تو را خواهیم داشت.
زان است که خورشید تغیر نپذیرد
کاو هست به هیات چو دوات تو مدور
هوش مصنوعی: به همین دلیل است که خورشید تغییر نمیکند؛ زیرا او به شکل دائمی خود مانند دواتی گِرد باقی میماند.
زان است که آفت نرسد قطب سما را
کاو بر صفت کلک تو دارد خط محور
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که به خاطر ویژگی خاصی که در تو وجود دارد، هیچ آسیبی به ستاره قطبی آسمان نمیرسد. این ویژگی ناشی از خطی است که به زیبایی نوشته شده و میتواند محور اصلی را نمایان کند.
از کلک گهر گستر تو خلق جهان را
شکر است چنان کز نی خوزستان شکر
هوش مصنوعی: آنان که به برکت هنر تو به وجود آمدهاند، همیشه شکرگزار هستند، مانند شکر که از نیهای خوزستان به دست میآید.
مشکورتر از تو به جهان کیست که هستند
هم خلق ز تو شاکر و هم خالق اکبر
هوش مصنوعی: کیست در جهان که از تو سپاسگزارتر باشد؟ در حالی که هم آدمیان به خاطر تو شکرگزارند و هم خالق بزرگ.
از فر تو خوارزم چو فردوس برین است
جیحون روان هست در آن چشمهٔ کوثر
هوش مصنوعی: خوارزم به زیبایی و سرسبزی بهشت مانند است و جیحون، مانند چشمهٔ کوثر، در آن جاری است.
گر کوثر و فردوس بر این نسیه به عقبی است
این هر دو ز عدل و نظرت نقد شد ایدر
هوش مصنوعی: اگر بهشت و کوثر در آخرت وجود دارند، بدان که این دو مقام به خاطر عدالت و توجه تو در همین دنیا به صورت واقعی به دست آمدهاند.
اقبال سپهرست در الفاظ تو مدغم
ارزاق جهان است در اقلام تو مضمر
هوش مصنوعی: توفیق و خوشبختی در کلام تو نهفته است و نعمتها و روزیهای جهان در محتویات تو پنهان شده است.
درویش که بیند به شب اقبال تو در خواب
او را کند احسان تو شبگیر توانگر
هوش مصنوعی: درویشی که در شب خوششانسی تو را ببیند، به خواب او میگذاری که تو به او لطف کنی و او در این شب از ثروت برخوردار میشود.
در مجلس تذکیر امامان سخنگوی
در خطبهٔ تحمید خطیبان سخنور
هوش مصنوعی: در جمعی که دربارهٔ امامان صحبت میشود، سخنرانان در ابتدا به ستایش و تحمید میپردازند و به خوبی سخن میگویند.
خواهند ثنای تو همی بر سر کرسی
گویند دعای تو همی بر سر منبر
هوش مصنوعی: آنها در مقام و جایگاه خود دربارهی تو تعریف و تمجید خواهند کرد و خواستههای تو را در جمعهای عمومی و مهم دعا خواهند کرد.
بر مادح تو مدح تو چون حرز براهیم
از آتش سوزنده کند سوسن و عبهر
هوش مصنوعی: مدح و ستایش تو مانند سپری است که ابراهیم را از آتش سوزان محافظت میکند و در این میان، زیبایی و شکوفایی سوسن و گلابی نیز به وجود میآید.
کر کنگرهٔ خُلد همی حور بهشتی
مداح تو را هدیه دهد جامه و زیور
هوش مصنوعی: در بهشت، حوریان زیبا به شایستگی تو مدال و لباسهای زینتی هدیه میدهند.
امروز ثناخر تویی از اهل معالی
وز اهل معانی منم امروز ثناگر
هوش مصنوعی: امروز تو از بزرگزبانان و عالمان مدح و ستایش میشوی و من نیز امروز از اهل دانش و اهل معنا کسی هستم که تو را ستایش میکنم.
آنجا که بود جمع معالی و معانی
مداح ثناگر به و ممدوح ثنا خر
هوش مصنوعی: در آنجا جایی که افراد برجسته و با معنا جمع شدهاند، ستایشگر و حمدکنندهای وجود دارد که در حضور کسی که مورد ستایش قرار میگیرد، به شایستگی او اشاره میکند.
تا اختر سیار بدین گنبد دوار
هر شب کند از باختر آهنگ به خاور
هوش مصنوعی: هر شب، ستارهای که در آسمان میچرخد از سوی باختر به سمت خاور حرکت میکند.
در خاور و در باختر اقبال و قبولت
تابنده و پاینده همی باد چو اختر
هوش مصنوعی: در شرق و غرب، خوشبختی و پذیرش تو همیشه درخشان و پایدار باشد، مانند ستارهای رهنما.
نازنده همی باد به تو دین محمد
تا ملک محمد بود و دولت سنجر
هوش مصنوعی: به ناز و کرامت تو، دین پیامبر محمد بر جاست، تا زمانی که پادشاهی محمد و قدرت سنجر برقرار باشد.
فرختر و فرخندهتر امروز تو از دی
و امسال تو از پار همایونتر و خوشتر
هوش مصنوعی: امروز تو از دیروز خوشتر و شادتر هستی و امسالت از سال گذشته بهتر و خوشحالتر.
