غزل شمارهٔ ۲۴۰

تبدل کردن: تغییر یافتن، دگرگون شدن / کنایه: دل‌تنگ شدن (ناآرامی و بی‌قراری کردن، رنجیده شدن). / معنی: اگر بنده‌ای ستم صاحب خویش را تاب نیاورد چه کند؟ زیرا اگر عاشق از معشوق خویش دل‌تنگ و ملول گردد مهرش نسبت به او کم نمی‌شود و تغییر نمی‌یابد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

تأمل کردن: درنگ کردن، نیک نگریستن. / کنایه: دل و دین در سر کار کسی کردن (شیفته و بی‌قرار کسی شدن). / معنی: در راه عشق تو قلب و آیین خویش را در‌باختیم و اینها در قبال تو ارزشی ندارد. از ما سر و جان بطلب که دیوانه عشق تو بی‌تأمل آن را نثار خواهد کرد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

سحر: جادو و افسون / عهد: روزگار، دوره و زمان / هاروت: ۷۳٫۳ / تناسب: سحر، هاروت، بابل / تشبیه تفضیلی: برتری چشم افسونگر معشوق بر سحر هاروت. / معنی: می‌گویند در روزگار ما جادوگری و افسونکاری حرام است؛ اما چشم تو چنان سحری به کار برد که حتی هاروت بابلی هم قادر به نمودن آن نیست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ضمیر متصل «م» در «دریام» مفعولی است / به ساحل کردن: به ساحل آوردن. / تناسب: غرقه، بحر، عمیق، دریا، ساحل / مرحوم فروغی در آخر این بیت علامت سؤال گذاشته‌اند؛ به معنی آن است که معنای بیت روشن نشد. (کلیات سعدی ۴۹۸) و نیز دکتر خطیب رهبر در شرح غزلیات سعدی،  ۳۵۴ چنین می‌نویسد: «تصحیح این بیت ممکن نشد و معنی آن نامعلوم ماند. و در کتاب غزلیات سعدی به تصحیح حبیب یغمایی ۴۱۰ مصراع دوم اینگونه تصحیح شده است:  «که مبادا که از دریام به ساحل نکند». و به نظر راقمان سطور این بیت را می‌توان به دو گونه  معنا نمود:  ۱ - معنی: آنچنان در دریای عشق تو غرق و بی‌خبرم که آرزو می‌کنم مبادا دریا مرا به ساحل بیاورد و از گرداب عشق تو نجات دهد! ۲ – معنی: در دریای ژرف عشق تو غرقه‌ام و آنچنان از خود بی‌خود گشته‌ام که مبادا مثل دریا ساحلی داشته باشم و این بی‌خبری در ژرفای عشق تو به پایان ساحل هشیاری رسد! - منبع: شرح غزل‌های سعدی

هوش مصنوعی: نمی‌روم به گلستان چون تو در آغوش من هستی، بلبل اگر چهره تو را ببیند دیگر دنبال گل نخواهد رفت.

نفسی: لحظه‌ای، دمی / نظر: نگاه / تخیل کردن: صورت بستن، به خیال آوردن، و خیال در معنى وهم و گمان، تصوّر چیزی در ذهن هنگامی که در پیش چشم نباشد، عکس و تصویر، تصویر معشوق. / معنی: هر کس به‌سان سعدی لحظه‌های خوش با دوست بودن را دریابد، دیگر هیچ  تصویری از چیزی و کسی در آینه خیال او باز نمی‌تابد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی