بخش ۴ - حکایت بایزید بسطامی

شنیده‌ام که در بامداد روز عیدی، بایزید بسطامی (عارف بزرگ) از حمام بیرون آمد.

ناگهان و بی‌خبر، از بام خانه‌ای تشتی پر از خاکستر بر سر و روی او خالی کردند.

در حالی که دستار (عمامه) و موهایش خاکسترین و آشفته شده بود، با خرسندی دست شکرگزاری بر چهره می‌کشید و می‌گفت:

ای نفس سرکش من! من که سزاوار آتش دوزخم، آیا شایسته است که برای فروریختن اندکی خاکستر بر سرم، چهره در هم بکشم و خشمگین شوم؟

بزرگان و اولیای خدا هرگز به دیده خودپسندی به خود ننگریستند؛ از انسانی که خودبین و گرفتار کبر است، انتظار شناخت و دیدن حقیقت خدا را نداشته باش.

بزرگی واقعی با لاف‌زدن، نام و آوازه به دست نمی‌آید؛ والامقامی با ادعا و خیال‌بافی تحقق پیدا نمی‌کند.

فروتنی و خاکساری، مقام تو را ارجمند و رفیع می‌سازد، در حالی که کبر و غرور، تو را به خاک مذلت می‌اندازد.

انسان سرکش و تندخو سرانجام زمین‌گیر و سرنگون می‌شود؛ اگر در پی بلندیِ مقام و مرتبتی، در پی فخرفروشی و برتری‌طلبی بر دیگران مباش.

از کسی که فریفته دنیا و جاه‌طلب است انتظار دین‌داری و راهنمایی مذهب نداشته باش؛ و از شخص مغرور و خودپسند نشانه‌ای از خداشناسی طلب نکن.

اگر در پی بزرگی و منزلت هستی، مانند انسان‌های پست و فرومایه به دیگران با دیده تحقیر و کوچکی نگاه مکن.

انسان خردمند و دانا هرگز گمان نمی‌برد که ارزش و منزلت والا در باد غرور داشتن و گردن‌کشی (سرگرانی) نهفته است.

جایگاهی نیکوتر و مشهورتر از این طلب مکن که مردمان تو را انسانی خوش‌خلق و دارای سرشتی پسندیده بدانند.

مگر نه این است که اگر شخصی هم‌تراز خودت در برابرت کبر بفروشد، با عقل خود او را کوچک، حقیر و نادان می‌شماری؟

پس اگر تو هم غرور بورزی، در چشم دیگران دقیقاً به همان اندازه ناپسند و خوار جلوه می‌کنی که متکبران در نظر تو جلوه می‌کنند.

اگر در جایگاه و مقامی والا قرار داری، چنانچه انسان عاقل و فهمیده‌ای هستی، بر کسی که شکست خورده یا فرو افتاده تمسخر مکن.

چه بسیار قدرتمندانِ پایداری که سقوط کردند و از پای درآمدند، و همان افتادگان و بی‌پناهان روزگار جایگاه آنان را گرفتند.

اصلاً فرض کنیم که تو خود بی‌عیب و پاکیزه‌ای؛ باز هم حق نداری بر من که عیب‌دار و خطاکارم سرزنش و خرده‌گیری کنی.

یکی دست در حلقه کعبه زده و عبادت می‌کند، و دیگری مست در خرابه‌ای از پای افتاده است (حالات ظاهری بندگان دگرگون است).

اگر خداوند به لطف خود آن فرد گناهکار را بپذیرد، چه کسی مانع او می‌شود؟ و اگر آن زاهدِ حلقه بر دست را از درگاهش براند، چه کسی توان بازگرداندن او را دارد؟

نه آن پارسا و عابد می‌تواند به طاعات خود مغرور و دلگرم باشد، و نه درهای توبه و رحمت حق به روی این گناهکار بسته است.