برگردان به زبان ساده
توانگری و بزرگی و کام دل بجهان
نکرد حاصل کس جز بخدمت سلطان
هوش مصنوعی: هیچ کس در دنیا به ثروت و آزادی و آرزوی دل خود نرسیده است جز به خدمت کردن به پادشاه.
یمین دولت کایام ازو شود میمون
امین ملت کایمان ازو شود تابان
هوش مصنوعی: دولت راستین و پایدار از او به وجود میآید و ملت مؤمن و خوشبختی که به او وابسته است، درخشان و سعادتمند خواهد شد.
همه عنایت یزدان بجمله بهرۀ اوست
چه بهره باشد بیش از عنایت یزدان
هوش مصنوعی: تمام نعمتها و لطفهای الهی به نوعی به او تعلق دارد. آیا چیزی بهتر از لطف و رحمت خداوند وجود دارد؟
اگر بقول فقیهان و اهل علم روی
گزیدش ایزد و با او بفضل کرد احسان
هوش مصنوعی: اگر خداوند به خواست و نظر فقیهان و دانشمندان، بر کسی لطف و احسان کند و او را مورد رحمت خود قرار دهد.
بخواست ایزد کو خسرو جهان باشد
از آنچه ایزد خواهد گریختن نتوان
هوش مصنوعی: از خواست خداوند کسی که فرمانروا و پادشاه جهان است، نمیتواند فرار کند. هر چه که خدا بخواهد، هیچ کس نمیتواند از آن بگریزد.
قضای حتم است این ملک و پادشاهی او
روا نباشد کاندر قضا بود نقصان
هوش مصنوعی: این سرزمین و سلطنت او مقدر شده است و نمیتواند پایدار بماند، زیرا در تقدیر، کاستی و نواقصی وجود دارد.
بدان کسی که بود نیکخواه او ، ایزد
اگر کسی بد خواهد زند در خذلان
هوش مصنوعی: بدان کسی که خیرخواه توست، اگر خداوند کسی بخواهد که برای تو بدی کند، او را در شکست و نابودی میافکند.
بدانکه هر چه خدای جهان پسندیده است
اگر کسی نپسندد ازو بود کفران
هوش مصنوعی: بدان که هر چیزی که مورد پسند خداوند عالم است، اگر کسی آن را نپسندد، نشانهی نافرمانی اوست.
وگر حدیث بقول منجمان رانی
بحکم اختر و ایام و طالع و دوران
هوش مصنوعی: اگر سخنان منجمان را دربارهی سرنوشت و شرایط زندگی بپذیری، باید به تأثیر ستارهها، روزها و تقدیر توجه کنی.
بصد دلیل چنانست حکم طالع او
که کدخدای جهانست و پادشاه قران
هوش مصنوعی: با دلایل متعدد میتوان گفت که سرنوشت او چنین است که او فرمانروای عالم و پادشاه زمانهاش است.
بسرّ علم نجوم اندرست قوّت او
ور استوار نداری همی نگر بعیان
هوش مصنوعی: در دانش نجوم، به قدرت او اشاره شده است و اگر استواری نداشته باشی، باید به واقعیتها توجه کنی.
نجوم را چه خطر کاین کمال و قدر او را
خدای داد ، مر او را چنین بود امکان
هوش مصنوعی: خطر برای ستارهها چیست، وقتی که خداوند این کمال و مقام را به او عطا کرده؟ سرنوشت او اینگونه رقم خورده است.
ستاره و فلک و روزگار مخلوقند
چنان روند کز ایزد چنان بود فرمان
هوش مصنوعی: ستارهها، آسمان و زمانه همه آفریدههایی هستند که طبق اراده خداوند به راه خود ادامه میدهند.
خدای هر چه کسی را دهد غلط نکند
غلط روا نبود بر خدای ما سبحان
هوش مصنوعی: هر کسی ممکن است خواسته یا آرزویی داشته باشد که گاهی به اشتباه میافتد، اما خداوند که خود متعال است و نقصی ندارد، هرگز دچار اشتباه نمیشود و برای او جایز نیست که خطا کند.
چو بخت و دولت و دور و فلک بحکم خدای
همه موافق باشند و با کسی یکسان
هوش مصنوعی: زمانی که سرنوشت و تقدیر و شرایط همگی بر وفق مراد و به فرمان خدا باشند، انسان در موقعیتی برابر و همسو با دیگران قرار میگیرد.
گر آهن است مخالف کزو بد اندیشد
خدای فکرت او را بر او کند سوهان
هوش مصنوعی: اگر کسی مانند آهن سخت و مقاوم باشد، ولی به بدی فکر کند، خداوند او را به وسیله افکار و تأملاتش نرم و تصفیه میکند.
خلاف شاه جهان است آتش موقد
به هر کجا بود آتش نماند او پنهان
هوش مصنوعی: آتش در هر جا که باشد، نمیتواند مخفی بماند و شاه جهان نمیتواند چیزهای مخفی را تحمل کند.
کسی که آتش را جای سازد اندر دل
هر آینه بدل او رسد نخست زیان
هوش مصنوعی: کسی که آتش خشم یا حسادت را در دل خود جای دهد، در نهایت این آتش به خودش آسیب میزند و اولین کسی که آسیب میبیند، خود او خواهد بود.
عداوت ملک مشرق و خیانت او
همی ز صاعقه و زلزله دهند نشان
هوش مصنوعی: دشمنی پادشاه شرق و خیانت او را میتوان از نشانههای طوفان و زلزله فهمید.
چو پیش صاعقه و زلزله رود مردم
بسوزد و بشود خان و مان او ویران
هوش مصنوعی: وقتی که صاعقه و زلزله بیفتد، مردم میسوزند و خانه و زندگیشان ویران میشود.
ایا مخالف شاه عجم بترس آخر
خلاف او را چو نان خلاف ایزد دان
هوش مصنوعی: آیا تو ای دشمن شاه، بترس! زیرا مخالفت با او، مانند مخالفت با خداوند است و عواقب بدی خواهد داشت.
خدای راست بزرگی و پادشاهی و عز
بدان دهد که سزاوار بیند از کیهان
هوش مصنوعی: خداوند بزرگ و پادشاهی و افتخار را به کسانی عطا میکند که او آنها را شایسته میبیند، بر اساس لیاقتی که از جهان دارند.
اگر تو آن نپسندی توئی مخالف او
خلاف ایزد کفرست و مایۀ طغیان
هوش مصنوعی: اگر تو چیزی را نمیپسندی، در واقع تو با آن چیز در تضاد هستی و این مخالفت با خواست خداوند به حساب میآید و میتواند نشانهای از طغیان باشد.
مخالفان خداوند را دو چیز سزاست
بدین جهان شمشیر و بدان جهان نیران
هوش مصنوعی: مخالفان خداوند در این دنیا سزاوار دو چیز هستند: یکی شمشیر (مجازات دنیوی) و در آن دنیا عذاب (مجازات اخروی).
وگر ز درد بترسی حسد مکن که حکیم
مثل زند که حسد هست درد بی درمان
هوش مصنوعی: اگر از درد و رنج بترسی، حسد نبر. چون حکیم میگوید که حسد، دردی است که درمانی ندارد.
مکن خلافش و خدمت کنش که خدمت شاه
مثل سفینۀ نوح است و تیغ او طوفان
هوش مصنوعی: هرگز با او مخالفت نکن و به او خدمت کن، زیرا خدمت به شاه مانند کشتی نوح است و شمشیر او مانند طوفان میباشد.
نه هر که قصد بزرگی کند چنو باشد
نه هر که کان کند او را بگوهر آید کان
هوش مصنوعی: نه هر کسی که به دنبال بزرگی است، به آن میرسد و نه هر کسی که عزم جزم کند، به ذخیره و ارزش میرسد.
تو چون تنی و ملک جان ، برابری جوئی ؟
نه تو برابر اوئی ، نه تن برابر جان
هوش مصنوعی: آیا میخواهی با چیزی که از نظر روح و جان برتر است، برابر باشی؟ نگو که تو همسطح او هستی، زیرا جسم نمیتواند با جان برابر شود.
خدای حق است ، او کار جز به حق نکند
بحق گرای گر آورده ای بحق ایمان
هوش مصنوعی: خداوند همواره بر اساس حقیقت عمل میکند و هیچ کاری جز به حق انجام نمیدهد. اگر به حق و حقیقت نزدیک شدهای، باید با ایمان به آن ادامه دهی.
خلاف کردن او سخت نا خجسته بود
مکن خلاف و دل از ناخجستگی برهان
هوش مصنوعی: عمل خلاف او بسیار ناپسند و ناخوشایند بود، پس تو نیز کار نادرست نکن و دل خود را از این ناپسندیدگی آزاد کن.
اگر مخالف شهریار عالم را
بکوه بر بنویسی فرو خوردش مکان
هوش مصنوعی: اگر کسی بر شهریار عالم خرده بگیرد و با او مخالفت کند، به زودی از مقام و جایگاه خود سقوط خواهد کرد.
وگر بچرخ فلک بر نهی مخالفتش
سیاه گردد اجرام چرخ چون قطران
هوش مصنوعی: اگر چرخ فلک (دنیا) با تو دشمنی کند، تمام اجرام آسمانی به رنگ سیاه درمیآیند و مانند قیر خواهند شد.
عدوش را بهمه حال روزگار عدوست
که از خدای چنین کرد روزگار ضمان
هوش مصنوعی: نگران حال و روز دشمنان نباش، چون خداوند چنین سرنوشتی برای آنها رقم زده است.
چو از مخافت او کسی حدیث کند
بر او دراز شود دست شحنۀ حدثان
هوش مصنوعی: هرگاه کسی از مخالفت و دشواریهای او سخن بگوید، به او زمان طولانیتری داده میشود تا به مشکلاتش رسیدگی کند.
چه مایه ساخته کار و بزرگوار تبار
خزینه های پراکنده و سپاه گران
هوش مصنوعی: این بیت به ستایش فردی با ویژگیهای برجسته و با ارزش میپردازد که به خاطر تواناییها و نژاد شایستهاش، منابع و ثروتهای زیادی را جمعآوری کرده و در کنار آن، نیروی زیادی را نیز در اختیار دارد. به نوعی به اهمیت کار و نیکویی ذات این فرد تأکید میشود.
که نیست شد به خلاف خدایگان عجم
نه خرد ماند از ایشان بعالم و نه کلان
هوش مصنوعی: کسانی که در مقابل خدایان عجم قرار گرفتند، نه عقل و خردی از خود نشان دادند و نه بزرگی و عظمت.
بروزنامۀ ایام در همه پیداست
اگر بخواهی دانست روزنامه بخوان
هوش مصنوعی: اگر به دنبال اطلاع از اخبار و وقایع روز هستی، کافی است روزنامه را مطالعه کنی؛ زیرا وقایع زمانه به وضوح در آن ثبت شده است.
نخست باری سامانیان که گفتندی
که رسم و سیرت من داده ملکرا سامان
هوش مصنوعی: در اولین دوره سلطنت سامانیان، آنها به گونهای رفتار و قوانین خود را تنظیم کردند که به پادشاهی نظم و سامان بخشیدند.
همی فراختر آمد بساطشان ز زمین
همی ز کیوان بگذشتشان سر ایوان
هوش مصنوعی: آنها درازتر و وسیعتر از زمین شده بودند و حتی از آسمان هم بالاتر رفته بودند.
بدان بزرگی و آن عزّ و آن کفایت و جاه
بدان ولایت و نعمت که داشتند ایشان
هوش مصنوعی: بدان که آن بزرگانی که دارای عزت، کفایت و مقام بودند، به خاطر ولایتی و نعمتی بود که داشتند.
به میر عادلشان حاجت آورید خدای
اگرچه بودند آن قوم خسروان زمان
هوش مصنوعی: اگرچه آن گروه در دوران خود مانند پادشاهان بزرگ هستند، اما برای رسیدن به هدف خود، به کمک حاکم عادلی نیاز دارند.
امیر عادل بگشاد دل بنصرت حق
میان ببست بپیکار صد هزار غیان
هوش مصنوعی: امیر عادل با دل خوش، در حمایت از حق، برای نبرد بر ضد صد هزار یاغی آماده شده است.
بدان کسی که همی ذل آل سامان جست
نهاد روی و رسانیدشان بذلّ و هوان
هوش مصنوعی: بدان کسی که به دنبال ذلت و خواری آل سامان بود، روی خود را به آنها نشان داد و آنها را به ضعف و زبونی کشاند.
چو کوه بودند آن لشکر و بحملۀ شاه
همه شدند پراکنده چون غبار و دخان
هوش مصنوعی: آن لشکر مانند کوه استوار و محکم بودند، اما هنگامی که شاه حمله کرد، همه مانند غبار و دود پراکنده شدند.
همه خراسان بگشاد و ملک صافی کرد
بزور ایزد و شمشیر تیز و بخت جوان
هوش مصنوعی: در اینجا اشاره به فردی است که با قدرت و نیروی الهی و با استفاده از شمشیر خود، سرزمین خراسان را آزاد کرده و آن را به آرامش و امنیت رسانده است. او با شجاعت و بخت خوب جوانی خود، نقشی کلیدی در بهبود وضعیت این سرزمین ایفا کرده است.
وز آنچه بستد لختی بنام خویش بداشت
دگر بدو بسپرد و وفا نمود بدان
هوش مصنوعی: از آنچه گرفته بود، لحظهای به نام خود نگه داشت و سپس دوباره به او سپرد و به آن وفا کرد.
چو باز میر رضی زین سخن پشیمان شد
ز عهد خویش بگشت و تباه کرد گمان
هوش مصنوعی: وقتی باز میر رضی از این سخن آگاه شد، از تصمیم خود پشیمان شد و به عهدی که بسته بود، وفا نکرد و اعتبارش را از دست داد.
رسول کرد سوی میر ری و زو درخواست
که تو بیا و بکش لشکر ری و گرگان
هوش مصنوعی: پیامبر به سمت فرمانده میر ری رفت و از او خواست که به کمک بیاید و سپاه ری و گرگان را به راه بیندازد.
که بر خراسان این ترک چیره دست شدست
مر ازو برهان و سپه باو برسان
هوش مصنوعی: در خراسان شخصی از ترکها قدرت و تسلط پیدا کرده است و از او کمک خواهیم گرفت تا سپاهی را به سوی او بفرستیم.
خدای عزّوجل شغل او کفایت کرد
که بود بر ما دشوار و بر خدا آسان
هوش مصنوعی: خداوند بزرگ، کار او را آسان کرد در حالی که برای ما دشوار بود.
چو قصد کرد شد او خود بخویشتن مشغول
بآخر از نیت او بدو رسید احزان
هوش مصنوعی: وقتی کسی تصمیمی میگیرد و به سمت آن میرود، در نهایت به خود درونیاش مشغول میشود و از نیت و هدفش احساس ناراحتی و غم به او دست میدهد.
به نیست کردن اعدا خلاف خسرو را
بسنده باشد گر نیست جز همین برهان
هوش مصنوعی: اگر تنها این دلیل برای برطرف کردن دشمنان کافی باشد، پس در برابر خسرو نیازی به تلاش بیشتر نیست.
دلیل دیگر و برهان دیگر از خلف است
که سیستان را او بود رستم دستان
هوش مصنوعی: یکی از دلایل و نشانههای دیگر که به ما میگوید رستم از سیستان بوده، این است که رستم، نیرومند و شجاع، به عنوان یک شخصیت بزرگ در تاریخ و فرهنگ این منطقه شناخته میشود.
بشاه مشرق تا دوستی همی پیوست
درخت بختش را سبز و تازه بود اغصان
هوش مصنوعی: تا زمانی که دوستی برقرار بود، درخت بخت او سرسبز و شاداب بود.
چو شد مخالف شاه جهان رسید بدو
زوال نعمت و بیچاره روزی و حرمان
هوش مصنوعی: زمانی که حاکم جهانی دچار تغییر و مخالفت شد، نعمتها به پایان رسید و روزگار، بر وی تنگ و ناخوشایند گشت.
کسی که بیند صنع خدای و نشناسد
بدان که هست برو نام مردمی بهتان
هوش مصنوعی: کسی که زیباییهای آفرینش خدا را ببیند اما آن را نشناسد، نشان از بیاحترامی او به نام مردانگی دارد.
حدیث ایلک ماضی که تا موافق بود
نبود نامۀ او را بجز ظفر عنوان
هوش مصنوعی: داستان تو از گذشته نشان میدهد که تا زمانی که با تو همعقیده بودند، کسی نامی از او نمیآورد، مگر در مورد پیروزی و موفقیت.
چو شد مخالف و در دوستی خلاف آورد
نشاط او همه غم گشت و جاه او خذلان
هوش مصنوعی: زمانی که خصومت پیش بیاید و در دوستی چالشهایی ایجاد شود، شادی او به غم تبدیل میشود و مقام و منزلتش به شکست میانجامد.
خجسته رایت منصور چون ز دارالمک
بکرد جنبش و شد سوی کشور ایران
هوش مصنوعی: به دنبال حرکت پرچم پیروزی منصور از سرزمین دارالمک، این پرچم به سوی کشور ایران روانه شد.
وز آن سپس چو بیامد برزم شاه ، برفت
قفا دریده هزیمت بسوی ترکستان
هوش مصنوعی: سپس وقتی شاه به میدان آمد، شکستخورده به سمت ترکستان عقبنشینی کرد.
عحب تر از همه خوارزمشاه بود که تا
بمهر خسرو ما بسته بود جان و روان
هوش مصنوعی: عجب تر از همه این بود که خوارزمشاه، تا زمانی که دل و جانش به محبت خسرو متصل بود، زندگی میکرد.
زمان زمانش غزون بود جاه و کارش به
دلش گشاده بپیشش سپاه بسته میان
هوش مصنوعی: زمانی بود که زندگی و کارش برایش روشن و آسان بود، و در آن زمان، لشکری در پیش رویش جمع شده بود.
خلاف شاه چو اندر دلش پدید آمد
نکرده بود مر آن راز را همی کتمان
هوش مصنوعی: وقتی که در دلش نارضایتی و مخالفت با شاه نمایان شد، هیچ تلاشی نکرد تا آن راز را پنهان کند.
درم خریدۀ او را بر او گماشت خدای
بدست بندۀ خود کشته گشت چون نسوان
هوش مصنوعی: خداوند، ثروت و دارایی را که به او سپرده شده بود، به دست بندهاش قرار داد و او به آرامی از بین رفت، مانند زنی که به طور ناگهانی دچار سرنوشتی تلخ میشود.
کنون بدست یکی بندۀ خداوندست
همه ولایت او از بحیره تا فرغان
هوش مصنوعی: اکنون در دست یکی از بندگان خداوند مسئولیت تمام سرزمینها از دریا تا فرغان است.
وگرچه هست دگر، من دگر نگویم از آنک
دراز گردد اگر گویم از فلان و فلان
هوش مصنوعی: اگرچه دیگرانی هم وجود دارند، اما من درباره آنها سخن نمیگویم، چون اگر درباره آنها صحبت کنم، موضوع طولانی میشود.
خلاف شاه و امام زمانه عدوانست
کسیکه عدوان جوید بدو رسد عدوان
هوش مصنوعی: هر کس که به ظلم و ستم بپردازد، در واقع به خود ظلم کرده است. در زمانهای متفاوت، چنین رفتاری نادرست و ناپسند است.
خدایگان هنر از حکم آسمان بیند
کس دگر ز دل و دست خویش و تیغ و زبان
هوش مصنوعی: درخشانترین هنرمند فقط به آنچه که از آسمان به او فرمان داده شده توجه نمیکند، بلکه به احساسات و هنرمندی خود، امکاناتی که در اختیار دارد و قدرت بیانش نیز اهمیت میدهد.
هر آینه هنری کان ز آسمان آید
فراختر بود اندر مجال او میدان
هوش مصنوعی: هرگاه هنری از آسمان نازل شود، در میدان او گستردهتر و وسیعتر خواهد بود.
بدانکه خصم ، بداندیش شاه [و] یزدانست
همی کند شان بی سعی شرط او فرمان
هوش مصنوعی: بدان که دشمن، بدخواه شاه و خداست و او بدون تلاش، به مقام خود دستور میدهد.
هلاهل است خلاف خدایگان عجم
بجز بجان نکند مر چشنده را تاوان
هوش مصنوعی: هرگز نباید کسی که به خداوند ایمان دارد را به خاطر اشتباهاتش مجازات کرد، زیرا تنها اوست که میتواند عواقب کارها را مدیریت کند. این نشان میدهد که در دنیا برای همه انسانها، حتی با اشتباهاتشان، باید نوعی بخشش و عطوفت در نظر گرفته شود.
بیازمایش ، ورش آزمون کنی بینی
هلاک خویش همان ساعت از بن دندان
هوش مصنوعی: اگر بیآنکه آزمایش کنی، وارد آزمون شوی، در همان لحظه میبینی که دوسخن را خودت به نابودی میکشانی.
همیشه تا ز گل و باد و آب و آتش هست
نهاد خلق جهانرا طبایع و ارکان
هوش مصنوعی: همیشه تا زمانی که گل، باد، آب و آتش وجود دارد، ویژگیها و ساختار جهان بر اساس طبیعت و عناصر آن شکل میگیرد.
به سرد سیر نبینند لاله در مه دی
بگرمسیر نیابند یخ بتابستان
هوش مصنوعی: به گلهای لاله در سرمای زمستان توجهی نمیشود، زیرا در این فصل سرد، یخ در تابستان هیچگونه گرمایی نمیتواند پیدا کند.
بقای شاه جهان باد و دور دولت وی
ولی برامش و دشمن ز خویشتن بفغان
هوش مصنوعی: امیدوارم شاه جهان همچنان در قدرت باقی بماند و حکومت او پایدار باشد، اما من و دشمنانم از خودم و از درون رنج میبرم و ناله میکنم.
