بخش ۲۷ - داستان پیرزن با سلطان سنجر

به پیرزنی ظلم شد؛ دست به‌دامن سلطان زد و از او کمک خواست. (سنجر در این‌بیت به‌معنی عام شاهان سلجوقی است)

که ای شاه، ملایمت و لطف از تو کم دیده‌ام اما همه‌ساله ظلم و ستم از تو دیده‌ام.

شحنهٔ مست و بی‌رحم تو در خانه و کوی من آمده و مرا لگدکوب کرده‌است.

مرا بی‌گناه و بی‌جرم از خانه و موی‌کشان بر سر کوی کشید.

آبرویم را بُرد و مرا بر سر زبان‌ها و ستم‌آبادِ دهان‌ها انداخت. و با این ستم و رسوایی، درب خانه‌ام را مُهر کرد. (یا مرا دشنام داد و به من تهمت زد)

گفت ای پیرزن گوژپشت، فلان نصف شب چه‌کسی فلانی را بر سر کوی تو کُشت؟

خونی یعنی قاتل

آن‌کسی که کُشته‌، شحنه‌ای مست و خونریز بوده؛ چرا پیرزنی را متهم می‌کند؟

با عیش و نوش و سرور، ثروت‌ها را می‌برند و پیره‌زنان و بی‌گناهان را متهم به جنایت می‌کنند.

هرکسی که باعث این ظلم شده، (زنی مثل) مرا بی‌آبرو کرده و عدل را از تو دور کرده‌است.

سینه و درون من از غم و درد‌، کوفته و مجروح است؛ از من و از جان من هیچ نماند.

ای شهریار، اگر حق مرا ندهی، روز قیامت، مدیون خواهی بود.

عدل و دادگری تو را نمی‌بینم؛ تو را از ظلم و ستم‌، پاک و مُبرّا نمی‌دانم.

از پادشاهان باید کمک و مِهر برسد؛ ببین از تو چه ذلّت و خواری به‌ما می‌رسد.

مال یتیمان و بی‌پناهان را گرفتن، روا و درست نیست؛ از این فراتر است (غارت و چپاول است)‌، غارت ابخاز که نیست.

پله اول یعنی پول کم ، پله دوم یعنی موی پیرزنان

بنده‌ای هستی که ادعای شاهی می‌کنی؛ تو شاه نیستی، چونکه ظلم می‌کنی.

شاه و حاکمی که حکومت می‌کند‌، باید دادگر باشد و با مردم عادلانه رفتار کند.

تا همگان پیروی کنند و مهر و محبت او را در دل و جان خود بنهند.

همه‌چیز را زیر و زبر کرده‌ای؛ آخر چه هنر کرده‌ای؟ و چه سود رسانده‌ای؟

اقبال ترکان (پیشینیان تو) که بلندی گرفت؛ آن اقبال را از دادگری به‌دست آوردند.

وقتی که تو ظلم کنی؛ ترک نیستی بلکه یک راهزن غارتگر هستی.

خانهٔ شهرنشینان از تو ویران شد و دهقانان، فقیر و بی‌چیز شدند.

از آمدن مرگ بیندیش؛ اکنون که می‌توانی‌، دادگری کن. (حصار کردن یعنی قلعه ساختن و در اینجا به‌معنی محافظت کردن از مردم است در برابر ظلم)

آنچه که در شب ظلمت‌، به‌تو روشنایی می‌دهد، دادگری و عدل توست و آنچه در فردای قیامت، به‌تو کمک خواهد کرد، کارهای امروز توست.

پیرزنان و ضعیفان و بی‌پناهان را خرسند و شاد بگردان؛ این پند را از پیرزنی بشنو.

یاسج یعنی تیر پیکان‌دار، معنی بیت: به ضعفا ستم نکن تا تیرِ آهِ آن دل‌سوختگان را نخوری

تا کی به‌هر طرف تیر می‌افکنی و به‌همه ظلم می‌کنی؟ و از توشه تهی‌دستان غافل هستی.

تو برای گشایش مشکلات مردم هستی؛ تو برای ظلم و ستم نیستی.

برای این شاه شده‌ای که ستم را از میان برداری و اگر دیگران زخم می‌زنند، تو مداوا کنی.

رسم ضعیفان و بی‌پناهان‌، نازش و اتّکا به‌تو باشد؛ و رسم تو باید نوازش و مهربانی باشد.

مواظب خواست و طلب دعاها باش؛ گوشه‌نشینان و مظلومان را محافظت کن.

سنجر که اقلیم و حکومت خراسان را به‌دست آورد؛ عاقبت زیان‌کرد زیرا این پند را نادیده گرفت. (منظور سلطان محمد خوارزمشاه است که به سلطان سنجر معروف بود)

عدل و داد در دوران تو، از میان رفته‌ و بسیار دور از دست‌رس است در جایی همچون پر سیمرغ!

شرم و حیا در این آسمان نیلگون نمانده؛ آبرویی در این خاک نمانده.

برخیز نظامی، و بیش از حد گریه‌کن؛ بر این دل پرخون و پردرد خون‌گریه‌کن.