برگردان به زبان ساده
نکوهش مکن چرخ نیلوفری را
برون کن ز سر باد و خیره‌سری را
هوش مصنوعی: در مورد چرخ نیلوفری (دوران زندگی و سرنوشت) انتقاد نکن و از خودت دور کن احساسات ناپسند و بی‌فکری را.
بری دان از افعال چرخ برین را
نشاید ز دانا نکوهش بری را
هوش مصنوعی: از کارهای آسمان و سرنوشت، نباید کسی را که داناست سرزنش کرد.
همی تا کند پیشه، عادت همی کن
جهان مر جفا را، تو مر صابری را
هوش مصنوعی: تا زمانی که در کارها عادت کنی، جهان به تو سختی می‌دهد، پس تو صبر کن و تسلیم نشو.
هم امروز از پشت، بارت بیفگن
میفگن به فردا مر این داوری را
هوش مصنوعی: امروز از پشت به کارهایت نپرداخته و دلت را به فردا مشغول نکن، زیرا قضاوت و سرنوشت فردا هنوز مشخص نیست.
چو تو خود کنی اختر خویش را بد
مدار از فلک چشم نیک اختری را
هوش مصنوعی: اگر خودت ستاره‌ی خوشبختی‌ات را خراب نکنی، از آسمان نمی‌توانی انتظار بدبختی‌های دیگران را داشته باشی.
به چهره شدن چون پری کی توانی؟
به افعال، ماننده شو مر پری را
هوش مصنوعی: چطور می‌توانی به زیبایی و ظرافت یک پری تبدیل شوی؟ ابتدا باید رفتارت را شبیه رفتار پری‌ها کنی.
بدیدی به نوروز گشته به صحرا
به عیوق ماننده لالهٔ طَری را
هوش مصنوعی: در جشن نوروز، دیدی که چطور طبیعت به شادابی و زیبایی خاصی تبدیل شده است، مانند لاله‌ای که در دشت می‌روید.
اگر لاله پر نور شد چون ستاره
چرا زو نَپَذرُفت صورتگری را؟
هوش مصنوعی: اگر لاله به زیبایی و نورانی بودن ستاره‌ها شد، چرا هنرمند خلق زیبایی را نپذیرفت؟
تو با هوش و رای از نکو محضران چون
همی برنگیری نکو محضری را؟
هوش مصنوعی: آیا می‌توانی به خوبی و به طور هوشمندانه، از کسانی که نیروی فکری و عقلی خوبی دارند، بهره‌برداری کنی؟
نگه کن که ماند همی نرگس نو
ز بس سیم و زر تاج اسکندری را
هوش مصنوعی: به تماشای زیبایی نرگس تازه بپرداز، چرا که این زیبایی از زر و سیم تاج اسکندر نیز برتر است.
درخت ترنج از بر و برگِ رنگین
حکایت کند کِلّهٔ قیصری را
هوش مصنوعی: درخت ترنج با رنگ‌های زیبا و برگ‌هایش سخن می‌گوید و تصویری از زیبایی و شکوه را به نمایش می‌گذارد.
سپیدار مانده است بی‌هیچ چیزی
ازیرا که بگزید او کم‌بَری را
هوش مصنوعی: سپیدار تنها مانده است و هیچ چیزی در اختیار ندارد، زیرا او به انتخاب خود، درختی کم‌برگ را برگزیده است.
اگر تو از آموختن سر بتابی
نجوید سرِ تو همی سروری را
هوش مصنوعی: اگر از یادگیری جلوگیری کنی، دیگر کسی به دنبال تو نخواهد آمد و تو را در مقام بالایی نمی‌بیند.
بسوزند چوبِ درختانِ بی‌بر
سزا خود همین است مر بی‌بری را
هوش مصنوعی: بی‌بر بودن درختان باعث می‌شود که خودشان سزاوار آتش سوزی باشند، چون هیچ بهره‌ای از خود ندارند.
درخت تو گر بار دانش بگیرد
به زیر آوری چرخ نیلوفری را
هوش مصنوعی: اگر درخت تو به بار دانش رسد، می‌توانی زیر آسمان آبی و زیبا زندگی کنی.
نِگر! نشمری، ای برادر، گزافه
به دانش، دبیری و نه شاعری را
هوش مصنوعی: ای برادر، اگر در علم و دانش خود را نخواهی سنجید، نپندار که فقط به خاطر بلاغت و شاعری می‌توانی بر دیگران فخر بفروشی.
که این پیشه‌هایی‌است نیکونهاده
مر اَلفَغدَنِ نعمتِ ایدری را
هوش مصنوعی: این کارها بسیار خوب و شایسته است که نعمت‌های آینده را به ما معرفی می‌کند.
دگرگونه راهی و علمی‌است دیگر
مر الفغدن راحتِ آن‌سَری را
هوش مصنوعی: راه و علم جدیدی پیش روی توست که می‌تواند آسایش بیشتری برایت به ارمغان بیاورد.
بلی این و آن هردو، نطق‌َاست، لیکن
نمانَد همی سِحر، پیغمبری را
هوش مصنوعی: بله، این و آن هر دو گفتار و سخن هستند، اما در نهایت هیچ‌یک از آنها نتوانستند جایی برای پیغمبری در صبحگاهان باقی بگذارند.
چو کبکِ دَری، باز مرغ است لیکن
خطر نیست با باز، کبک دری را
هوش مصنوعی: مثل کبک دری، او هم مرغی است، ولی با وجود اینکه خطر دارد، برای کبک دری هیچ خطری وجود ندارد.
پِیَمبَر بدان داد مر علمِ حق را
که شایسته دیدش مر این مهتری را
هوش مصنوعی: پیامبر به او علم حقی را عطا کرد که شایستگی آن را در او مشاهده کرده بود.
به هارون تا داد موسی قُران را
نبوده‌است دستی بران سامری را
هوش مصنوعی: هنگامی که موسی قرآن را به هارون داد، هیچ‌کس از سامری یاری نکرده بود.
تو را خط قید علوم‌َاست و خاطر
چو زنجیر، مر مرکب لشکری را
هوش مصنوعی: تو به وسیله‌ی محدودیت‌ها و شرایط مختلفی که در زندگی‌ات وجود دارد، مانند زنجیری که ذهنت را به دام می‌اندازد، کنترل می‌شوی. این مسأله به تو اجازه نمی‌دهد که آزادانه فکر کنی یا به سمت اهداف بزرگ‌تری بروی.
تو با قید بی‌اسپ پیش سواران
نباشی سزاوار جز چاکری را
هوش مصنوعی: اگر تو بدون اشتباه و نقص در کارهای خود بمانی، در مجموعه سوارکاران به معنای واقعی جایگاهی نخواهی داشت جز اینکه فقط خدمت‌گزار باشی.
ازین گشته‌ای، گر بدانی تو، بنده
شه چگّل و میر مازندری را
هوش مصنوعی: اگر بدانی که این حال و روز تو به خاطر چه چیزهایی است، می‌فهمی که به چه چیزهایی وابسته هستی و تحت تأثیر چه کسانی قرار داری.
اگر شاعری را تو پیشه گرفتی
یکی نیز بگرفت خُنیاگری را
هوش مصنوعی: اگر تو به شاعری مشغول شدی، یک نفر دیگر هم باید به هنر آوازخوانی بپردازد.
تو برپایی آنجا که مطرب نِشیند
سزد گر ببرّی زبان جَری را
هوش مصنوعی: شما در جایگاهی قرار دارید که نوازنده می‌نشیند، بنابراین بهتر است که زبان خود را کنترل کنید و از کلمات ناپسند و بی‌مورد دوری کنید.
صفت چند گویی به شمشاد و لاله
رخ چون مه و زلفک عنبری را؟
هوش مصنوعی: در اینجا شاعر به زیبایی و جذابیت خاصی اشاره می‌کند که در چهره و ویژگی‌های برخی از عناصر طبیعی مانند شمشاد و لاله وجود دارد. او همچنین به زیبایی چهره و موهای معشوقش که شبیه به ماه و زلف‌های خوشبو است، اشاره می‌کند. این تصویرسازی نشان‌دهنده‌ی تماشایی بودن و ظرافت در طبیعت و محبت است.
به علم و به گوهر کنی مدحت آن را
که مایَه‌است مر جهل و بدگوهری را
هوش مصنوعی: با دانش و ارزش، توست که ستایش می‌کنی کسی را که باعث می‌شود جهل و ناپاکی از بین برود.
به نظم اندر آری دروغی طمع را
دروغ است سرمایه مر کافری را
هوش مصنوعی: در اینجا گفته می‌شود که اگر کسی به طور ساختگی و به وسیلهٔ نظم و ترتیب، دروغی را دربارهٔ طمع و سرمایه‌گذاری ارائه کند، در حقیقت آن دروغ نشان‌دهندهٔ شک و نابردباری اوست. به عبارت دیگر، تلاش برای توجیه یک عمل نادرست با کلمات زیبا، نشان‌دهندهٔ عدم صداقت و خلوص واقعی است.
پسنده است با زهد عمار و بوذر
کند مدحِ محمود مر عنصری را؟
هوش مصنوعی: آیا مناسب است که با دینداری و زهد عمار و ابوذر، مدح و ستایش محمود عنصری صورت گیرد؟
من آنم که در پای خوگان نریزم
مر این قیمتی دُر لفظ دری را
هوش مصنوعی: من فردی هستم که اجازه نمی‌دهم ارزشمندترین کلماتی که به زبان فارسی گفته شده، به پای انسان‌های نااهل بریزد.
تو را ره نمایم که چنبر کرا کن
به سجده مر این قامت عرعری را
هوش مصنوعی: من تو را راهنمایی می‌کنم تا به سادگی و فروتنی به سجده بیفتی و به این بدن لاغر و نحیف احترام بگذاری.
کسی را برد سجده دانا که یزدان
گزیدَه‌استش از خلق، مر رهبری را
هوش مصنوعی: فردی که به سجده می‌افتد، دانا و آگاه است و از بین مردم، او را یزدان برگزیده است تا رهبری و هدایت دیگران را بر عهده بگیرد.
کسی را که بسترد آثار عدلش
ز روی زمین صورت جایِری را
هوش مصنوعی: کسی که آثار عدالتش از روی زمین پاک شود، مانند چهره‌ای برچیده و بی‌حالت است.
امام زمانه که هرگز نرانده‌َاست
بر شیعتش سامری ساحری را
هوش مصنوعی: امام زمان که هیچ‌گاه نخواسته است برای پیروانش فردی مثل سامری که جادوگر بود، را بفرستد.
نه ریبی به جز حکمتش مردمی را
نه عیبی به جز همّتش برتری را
هوش مصنوعی: هیچ کس به جز کسانی که حکمت دارند، در دنیا دچار تردید نمی‌شوند و هیچ نقصی به جز تلاش و اراده آنها برتری را رقم نمی‌زند.
چو با عقل در صدر خواهی نشسته
نشانده در انگشتری مشتری را
هوش مصنوعی: وقتی که با عقل و درایت به مقام و مرتبه‌ی بلندی دست یابی، باید مانند یک جواهر باارزش، مشتری را در انگشتری قرار دهی. یعنی باید ارزش و مقام او را نشان دهی و از او بهره‌برداری کنی.
بشو زی امامی که خط پدرْشَ است
به تعویذ خیرات مر خیبری را
هوش مصنوعی: به کسی نزدیک شو که ارتباطش با پدرش پاک و روشن است، و با توسل به خیرات و نیکی‌ها، برکت را به زندگی‌ات بیاور.
ببین گَرت باید که بینی به ظاهر
ازو صورت و سیرت حیدری را
هوش مصنوعی: اگر می‌خواهی حیدر را ببینی، باید به ظاهر و باطن او نگریستی.
نیارد نظر کرد زی نور علمش
که در دست چشم خرد ظاهری را
هوش مصنوعی: انسان به خاطر نور علمش، نمی‌تواند به ظاهر چیزها توجه کند و فقط بر اساس دیدگاه عمیق و خرد خود به واقعیت‌ها نگاه می‌کند.
اگر ظاهری مردمی را بجستی
به طاعت، برون کردی از سر خری را
هوش مصنوعی: اگر به ظاهری کسی را رعایت کنی و او را بر اساس رفتار خوبش بپذیری، می‌توانی از باطن ناپسند او غافل شوی و آن را نادیده بگیری.
ولیکن بقر نیستی سوی دانا
اگر جویدی حکمت باقری را
هوش مصنوعی: اما اگر بخواهی به مقام و دانایی برسی، نباید به غیر از راه حکمت بپردازی؛ زیرا حقیقت و دانش واقعی در این مسیر یافت می‌شود.
مرا همچو خود خر همی چون شمارد؟
چه ماند همی غل مر انگشتری را؟
هوش مصنوعی: آیا مرا به اندازه‌ای کوچک و ناچیز می‌دانی که حتی مثل یک خر هم به حساب نیایم؟ با این حال، چه چیزی در آن حلقه وجود دارد که به آن غل و زنجیر بگوییم؟
نبیند که پیشش همی نظم و نثرم
چو دیبا کند کاغذ دفتری را؟
هوش مصنوعی: این بیت بیانگر این است که وقتی کسی به خوبی شعر و نثر را می‌نگرد و آنها را در نظر می‌آورد، آیا نمی‌تواند تأثیر زیبای آنها را بر روی کاغذ و دفتری که به آن نوشته شده، ببیند؟ به نوعی می‌گوید که زیبایی کلمات و تفکر در آنها می‌تواند مانند دیبایی باشد که بر روی کاغذ جا خوش کرده است.
بخوان هر دو دیوان من تا ببینی
یکی گشته با عنصری بحتری را
هوش مصنوعی: بخوان هر دو کتاب شعر من را تا ببینی که چگونه یکی از آنها به شدت تحت تأثیر عنصر و سبک بحتری قرار گرفته است.
