برگردان به زبان ساده
گرْت باید که تن خویش به زندان ندهی
آن به آید که دل خویش به شیطان ندهی
هوش مصنوعی: اگر میخواهی جسم خود را در آزار و رنج نیندازی، باید مراقب باشی که دل خود را نیز در وسوسههای شیطانی نگذاری.
دیو مهمان دل توست نگر تا به گزاف
این گزین خانه بدان بیهده مهمان ندهی
هوش مصنوعی: دیو، به نوعی نماد نکبت یا بدی، در دل تو نشسته است. مراقب باش که به راحتی و بیدقتی جایی را به او ندهی، زیرا هرگز نباید در زندگیات جایی برای بدی و آزار قرار دهی.
آرزو را و حسد را مده اندر دل جا
گر همی خواهی تا خانه به ماران ندهی
هوش مصنوعی: اگر میخواهی خانهات را به مارها نسپاری، در دل خود جایی برای آرزوها و حسودها نگذار.
گر تو مر آز و حسد را بسپاری دل خویش
ندهند آنچه تو خواهی به تو تا جان ندهی
هوش مصنوعی: اگر تو حسد و آرزوهای بیپایان را کنار بگذاری، دل تو چیزهایی را به تو خواهد داد که میخواهی، اما تا زمانی که جان خود را ندهی، نمیتوانی به آنها دست یابی.
آز بر جانْت نگهبان بلا گشت بکوش
تا مگر جانت بدین زشت نگهبان ندهی
هوش مصنوعی: آز و آزمایش بر جانت نگهبان بلا و مشکل شدند؛ پس تلاش کن تا از جانت در برابر این موانع و سختیها به خوبی محافظت کنی.
گر نبردهست تو را دیو فریبنده ز راه
چونکه از طاعت و دانش حق یزدان ندهی؟
هوش مصنوعی: اگر دیو فریبنده تو را از مسیر درست منحرف نکرده، پس چرا از اطاعت و دانش پروردگار یزدان خودداری میکنی؟
شاه را پیش جز از بختهٔ پخته ننهی
مؤمنی را که ضعیف است یکی نان ندهی
هوش مصنوعی: شاه را نمیتوان بدون تدبیر و برنامهریزی درست هدایت کرد. همچنین برای یاری رساندن به یک مؤمن ضعیف، ابتدا باید او را از نظر مادی تأمین کرد.
آشکارا دهی آن اندک و بیمایه زکات
رشوت حاکم جز در شب و پنهان ندهی
هوش مصنوعی: تو به طور واضح قسمتی کوچک و بیارزش از مال خود را به عنوان زکات به حاکم میدهی، اما این کار را تنها در شب و به صورت مخفیانه انجام میدهی.
هرچه کان را ببری تو همی از حق خدای
بیگمان جز که به سلطان و به تاوان ندهی
هوش مصنوعی: هر چه که از حق و حقوق دیگران بگرفتی، بیشک باید با سپاس و احترام به خداوند، در برابر آن به پاداش و پاسخگویی بپردازی، نه اینکه به آسانی از آن بگذری.
از غم مزد سر ماه که آن یک درم است
کودک خویش به استاد و دبستان ندهی
هوش مصنوعی: از ناراحتی بابت مزد کم معلم، حتی حاضر نیستی فرزندت را به معلم و مدرسه بسپاری.
هرچه کان را به دل خوش ندهی از پی مزد
آن به کار بزه جز کز بن دندان ندهی
هوش مصنوعی: هر چیزی را که به دل خود ندهی، برای جبران آن به کارهای زشت و ناپسند نمیپردازی، مگر اینکه از عمق وجود زبان به تنگ آید و دیگر نتوانی تحمل کنی.
گر تو را دیو سلیمان ز سلیمان نفریفت
چون همی حق سلیمان به سلیمان ندهی؟
هوش مصنوعی: اگر دیو سلیمان تو را فریفته است، بدان که نه به خاطر سلیمان بلکه به این خاطر است که تو خود را از سلیمان دریغ میکنی.
پرفضول است سرت هیچ نخواهی شب و روز
که نو این را بستانی و کهن آن ندهی
هوش مصنوعی: هرگز از زیادتطلبی دست برندار، نه شب و نه روز، زیرا اگر خوب را از دست بدهی، چه کسی از تو بدی را خواهد گرفت؟
پیشهای سخت نکوهیده گزیدی، چه بود
کز فلان زر نستانی و به بهمان ندهی؟
هوش مصنوعی: کار زشت و ناپسندی را انتخاب کردهای، چرا از یک شخص پول میگیری و به شخص دیگر نمیدهی؟
دل درویش مسوز و مستان زو و مده
گرت باید که تنت به آتش سوزان ندهی
هوش مصنوعی: دل درویش را نسوزان و مستان را از خود دور نکن، چون اگر میخواهی از آتش سوزان ایمن باشی، نباید به دیگران آسیبی برسانی.
چه بود، نیک بیندیش به تدبیر خرد،
که ز حامد نستانی و به حمدان ندهی؟
هوش مصنوعی: به خوبی فکر کن و با تدبیر و عقل خود عمل کن، زیرا ممکن است چیزی از کسی بگیری که به درستی نمیارزد و در عوض چیزی ارزشمندتر را از دست بدهی.
جان پرمایه همی چون بفروشی به نَچیز
چیز پرمایه همان به که به ارزان ندهی
هوش مصنوعی: اگر جان با ارزش خود را ارزان بفروشی، بهتر است که همان چیز با ارزش را به قیمتی مناسب بفروشی تا اینکه آن را به بهای کم و ناچیز واگذاری.
دیو بیفرمان بنشیند بر گردن تو
چو تو گردن به خداوندهٔ فرمان ندهی
هوش مصنوعی: اگر تو به خداوند فرمان نبدهی، دیوانی بیسرپرست و بیقید و شرط بر گردن تو خواهند نشسته و تو را تحت سلطه خود قرار خواهند داد.
شاخ زنبور به انگور تو افگندستی
چو نیت کردی کانگور به دهقان ندهی
هوش مصنوعی: شاخ زنبور به انگور تو آویزان شده است، چون قصد کردهای که انگور را به دهقان ندهی.
نیت نیک رساند به تو نیکی و صلاح
دل هشیار نگر خیره به مستان ندهی
هوش مصنوعی: اگر نیت نیک داشته باشی، نیکی و خُلق نیک به تو میرسد. دل هوشیار خود را مراقب باش و به مستان خیره نشو.
نخوری از رز وز ضعیت وز کشت و درود
برِ تابستان تاش آب زمستان ندهی
هوش مصنوعی: اگر از گل و زیباییهای زندگی بهرهای نبری و از زحمت و تلاش خود نتیجهای نگیری، درود بر تابستانی که به تو آب و برکتی در زمستان نخواهد داد.
چه طمع داری در حلهٔ صد رنگ بهشت
چون به درویش یکی پارهٔ خلقان ندهی؟
هوش مصنوعی: به چه امیدی به زیباییهای چندرنگ بهشت نگاه میکنی، در حالی که حتی به یک درویش هم چیزی از مخلوقات جهان نمیدهی؟
مر مؤذن را جو نانی دشوار دهی
مر فسوسی را دینار جز آسان ندهی
هوش مصنوعی: به مؤذن که صدای اذان میدهد، نمیتوانی چندان دشواری برسانی، اما به فرد رباخوری که فقط به پول فکر میکند، نمیتوانی آسان چیزی بدهی.
از تو درویشان کرباس نیابند و گلیم
مطربان را جز دیبای سپاهان ندهی
هوش مصنوعی: از تو درویشان چیزی نخواهند که جز پارچههای گران قیمت و زیبا چیزی دیگر در دست ندارند.
وام خواهی و نخواهی مگر افزونی و چرب
باز اگر باز دهی جز که به نقصان ندهی
هوش مصنوعی: اگر به کسی وام بدهی، باید انتظار داشته باشی که او بیشتر از آنچه که گرفته، به تو بازگشت بدهد. اما اگر او کمتر از آنچه که دریافت کرده، برگرداند، این کار فقط به ضرر تو خواهد بود.
وز پی داوری و درد سر و جنگ و جلب
جز همه عاریتی چیز گروگان ندهی
هوش مصنوعی: در پی قضاوت و حل مشکلات و کشمکشها و جلب توجه، جز چیزهایی که عاریهای هستند، چیزی ندهی.
دعوی دوستی یاران داری همه روز
چونکه دانگی به کسی از پی ایشان ندهی؟
هوش مصنوعی: هر روز از دوستی و محبت به دوستانت سخن میگویی، اما چرا هیچگاه قسمتی از محبت و توجه خودت را به آنها نمیگذاری؟
ای فضولی، تو چه دانی که که بودند ایشان
چون تو دل در طلب طاعت و ایمان ندهی؟
هوش مصنوعی: ای فضولی، تو چه میدانی که آنها چگونه بودند وقتی که دلشان را در جستجوی اطاعت و ایمان نمیگذارند؟
از تنت چون ندهی حق شریعت به نماز؟
وز زبان چونکه به خواندن حق فرقان ندهی؟
هوش مصنوعی: اگر به بدن خود حق شرع را در نماز ندهی، از زبانت چگونه انتظار داری که حق قرآن را در خواندن آن ادا کند؟
تو که نادانی شاید که فسار خر خویش
به یکی دیگر بیچاره و نادان ندهی
هوش مصنوعی: شاید تو بیخبر باشی و ندانی که نباید کنترل زندگی خودت را به دست کسی دیگر بسپاری که خود او هم نادان است.
گرگ بسیار فتاده است در این صعب رمه
آن به آید که خر خویش به گرگان ندهی
هوش مصنوعی: در این دشواری و خطر، در میان جمعیت، تنها کسی که میتواند به رمهاش کمک کند، کسی است که از جان و مال خود محافظت کند و به دیگران اجازه ندهد تا به او آسیب برسانند.
سخن حجت بپْذیر و نگر تا به گزاف
سخنش را به ستوران خراسان ندهی
هوش مصنوعی: به حرفها و استدلالها توجه کن و مراقب باش که آنها را به سادگی و بدون دقت نپذیری، زیرا ممکن است به اشتباه به چیزهایی بیارزش و نادانسته مرتبط شوند.
خر نداند خطر سنبل و ریحان، زنهار
که مراین خر رمه را سنبل و ریحان ندهی
هوش مصنوعی: خر از خطر گلها و گیاهان خوشبو بیخبر است، پس مراقب باش که این خر را به گل و گیاه ندهید؛ چون او قادر به درک ارزش آنها نیست.
همه افسار بدادند به نعمان، تو بکوش
بخرد تا مگر افسار به نعمان ندهی
هوش مصنوعی: همه سعی کردند نعمان را مدیریت کنند، تو تلاش کن که به او کنترل ندهی.
