برگردان به زبان ساده
چون گشت جهان را دگر احوال عیانیش؟
زیرا که بگسترد خزان راز نهانیش
هوش مصنوعی: زمانی که شرایط و وضعیتهای جدیدی در دنیا پیش میآید، رازهای نهان و پنهان آن نیز به تدریج روشن میشود و در معرض دید قرار میگیرد.
بر حسرت شاخ گل در باغ گوا شد
بیچارگی و زردی و کوژی و نوانیش
هوش مصنوعی: در باغ، حسرت گل باعث شد که حسرت و بیچارگی در دلها ایجاد شود و رنگها و زیباییها کمرنگ و پژمرده شوند.
تا زاغ به باغ اندر بگشاد فصاحت
بر بست زبان از طرب لحن غوانیش
هوش مصنوعی: وقتی زاغ به باغ آمد، زیبایی و طراوت به زندگیاش افزوده شد و زبانش از شادی و آهنگ زیبا به زیبایی سخن میگفت.
شرمنده شد از باد سحر گلبن عریان
وز آب روان شرمش بربود روانیش
هوش مصنوعی: گلهای باغ در صبح زود از لطافت نسیم شرمنده میشوند و آب روان که به آرامی میگذرد، سرزندگی و جذابیت آنها را از بین میبرد.
کهسار که چون رزمهٔ بزاز بد اکنون
گر بنگری از کلبهٔ نداف ندانیش
هوش مصنوعی: کوهی که همچون پارچهای از بافت زرباف است، اکنون اگر به آن نگاه کنی، از خانهٔ شخصی که رنگرز است، نمیتوانی آن را تشخیص دهی.
چون زر مزور نگر آن لعل بدخشیش
چون چادر گازر نگر آن برد یمانیش
هوش مصنوعی: نگاه کن به آن لعل زیبا که همچون طلا نمیماند، و به آن چادر نرم و لطیف که به عنوان پوشش او به کار رفته است.
بس باد جهد سرد ز که لاجرم اکنون
چون پیر که یاد آیدش از روز جوانیش
هوش مصنوعی: به همین خاطر، اکنون مانند فردی مسن هستم که به یاد روزهای جوانیاش میافتد و دچار افسوس و اندوه میشود.
خورشید بپوشید ز غم پیرهن خز
این است همیشه سلب خوب خزانیش
هوش مصنوعی: خورشید را از غم به پوشش خز بپوشانید؛ این نشاندهندهی همیشگی از دست رفتن زیباییهای فصل پاییز است.
بر مفرش پیروزه به شب شاه حبش را
آسوده و پاکیزه و بلور است اوانیش
هوش مصنوعی: بر بستر نرم و دلپذیر، شب شاه حبش در آرامش و پاکیزگی قرار دارد و در این زمان، همه چیز زیبا و روشن است.
بنگر به ستاره که بتازد سپس دیو
چون زر گدازیده که بر قیر چکانیش
هوش مصنوعی: به ستاره نگاه کن که چگونه میدرخشد، و سپس متوجه شو که دیو چگونه مانند طلایی که بر روی قیر ریخته شده، در حال ذوب شدن است.
مانند یکی جام یخین است شباهنگ
بزدوده به قطر سحری چرخ کیانیش
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر شب را به جامی از یخ تشبیه کرده که در آن تصاویر زیبای صبحانه و سپیدهدم پراکنده شدهاند. این تصویر به ما میگوید که شب با تمام زیباییهایش، زودگذر است و به زودی به روز تبدیل خواهد شد.
گر نیست یخین چونکه چو خورشید بر آید
هر چند که جویند نیابند نشانیش؟
هوش مصنوعی: اگر یخ نیست و خورشید طلوع کند، هرچقدر هم که بگردند، نمیتوانند نشانی از آن پیدا کنند.
پروین به چه ماند؟ به یکی دستهٔ نرگس
یا نسترن تازه که بر سبزه فشانیش
هوش مصنوعی: پروین مانند دستهای از نرگس یا نسترن نویر است که بر روی چمن و سبزه ریخته میشود.
وین دهر دونده به یکی مرکب ماند
کز کار نیاساید هر چند دوانیش
هوش مصنوعی: این زمانه مانند یک سوارکار است که به سرعت در حال دویدن است و هرگز از کارش خسته نمیشود، هرچند که چقدر هم سریع حرکت کند.
گیتیت یکی بندهٔ بدخوست مخوانش
زیرا ز تو بدخو بگریزد چو بخوانیش
هوش مصنوعی: اگر کسی که بدخلق و بددل است را صدا زنی، آن فرد از تو دور میشود و به تو نزدیک نخواهد شد. پس بهتر است او را به اسم بد نخوانی.
بیحاصل و مکار جهانی است پر از غدر
باید که چو مکار بخواندت برانیش
هوش مصنوعی: دنیا پر از نیرنگ و فریب است و انسانها در آن به حیل و ترفند متوسل میشوند. بنابراین اگر کسی با نیرنگ و فریب به سراغت آمد، باید او را از خود دور کنی و به او توجهی نکنی.
جز حنظل و زهرت نچشاند چو بخواندت
هرچند که تو روز و شبان نوش چشانیش
هوش مصنوعی: وقتی که تو را بخوانند، هیچ چیزی جز تلخی و زهر به تو نخواهند چشاند، هرچند که تو در روز و شب به آنها نوشیدی.
از بهر جفا سوی تو آمد، به در خویش
مگذار و ز در زود بران گر بتوانیش
هوش مصنوعی: اگر کسی به خاطر ظلم و بیمهری به سوی تو میآید، در را بر روی او نبند و زود او را از در بیرون نران، اگر تواناییاش را داری.
دشمن، چو نکو حال شدی، گرد تو گردد
زنهار مشو غره بدان چرب زبانیش
هوش مصنوعی: اگر دشمن تو خوب و نیکو شده باشد، مراقب باش که فریب زبانی شیرین و نازکدانهاش را نخوری و به او اعتماد نکنی.
چونان که چو بز بهتر و فربهتر گردد
از بهر طمع بیش کند مرد شبانیش
هوش مصنوعی: شبیه به این که بز وقتی میخواهد چاقتر و بهتر شود، به خاطر طمعش بیشتر غذا میخورد، انسانها نیز به دنبال منافع خود، کوشش بیشتری میکنند.
هرچند که دیر آید سوی تو بیاید،
چون سوی پدرت آمد، پیغام نهانیش
هوش مصنوعی: اگرچه ممکن است دیرتر از موعد به تو برسد، اما وقتی که برسد، همانند پیغامی است که به سوی پدرت آمده است و در آن چیزی پنهان است.
فرزند بسی دارد این دهر جفا جوی
هریک بد و بیحاصل چون مادر زانیش
هوش مصنوعی: این دنیا فرزندان زیادی دارد که هر کدام بد و بیفایده هستند، مانند مادری که فرزندانش ارزشی ندارند.
ناکس به تو جز محنت و خواری نرساند
گر تو به مثل بر فلک ماه رسانیش
هوش مصنوعی: اگر کسی به تو جز غم و رنج نرساند، تو باید با نیروی خود و تلاش، به بالاترین درجات و زیباییها دسترسی پیدا کنی.
طاعت به گمانی بنمایدت ولیکن
لعنت کندت گر نشود راست گمانیش
هوش مصنوعی: عمل به عبادت ممکن است به گونهای به نظر بیاید که تو را میپسندد، اما اگر گمانت صحیح نباشد، ممکن است عذاب و نفرینی را برایت به همراه داشته باشد.
بد فعل و عوان گرچه شود دوست به آخر
هم بر تو به کار آرد یک روز عوانیش
هوش مصنوعی: اگرچه کسی که بدرفتار و فریبکار است، در ابتدا به تو وابسته و نزدیک شود، اما در نهایت روزی به ضررت عمل خواهد کرد.
گه غدر کند بر تو گه مکر فروشد
صد لعنت بر صنعت و بر بازرگانیش
هوش مصنوعی: گاهی با نیرنگ به تو ضربه میزند و گاهی با فریب به تو آسیب میزند. برای این کارش بارها به صنعت و کارشناسش لعنت میکند.
بر گاه نبینی مگر آن را که سزا هست
کز گاه برانگیزی و در چاه نشانیش
هوش مصنوعی: تنها کسی که شایسته است، میتواند مورد توجه قرار گیرد، و اگر او را از جایی بلند بیاوری و در چاه بیندازی، باز هم فقط همان شایسته است که باید چنین رفتاری با او کرد.
پند و سخن خوب بر آن سفله دریغ است
زنهار که از نار جویی بد برهانیش
هوش مصنوعی: سخن نیک و نصیحت به افرادی که خوب نیستند فایدهای ندارد، پس مواظب باش که در شرایط بد و خطرناک قرار نگیرند.
پند تو تبه گردد در فعل بد او
پرواره کژ آید چو بود کژ مبانیش
هوش مصنوعی: اگر کسی کار ناپسندی انجام دهد، نصیحت تو بیفایده خواهد بود، زیرا اگر کارش نادرست باشد، هرگونه راهنمایی و تذکر تو نیز تأثیری نخواهد داشت.
چون پند نپذرفت زخود دور کنش زود
تا جان عزیزت برهانی ز گرانیش
هوش مصنوعی: اگر کسی به نصیحت و پند تو گوش نداد، سریعاً او را از خود دور کن تا جان عزیزت از بار سنگین او رهایی یابد.
زیرا که چو تیر کژ تو راست نباشد
آن به که به زودی سوی بدخواه جهانیش
هوش مصنوعی: اگر تیر تو درست و مستقیم نباشد، بهتر است که به زودی به سوی دشمنان جهان خود بروی.
آن است خردمند که جز بر طلب فضل
ضایع نشود یک نفس از عمر زمانیش
هوش مصنوعی: خردمند کسی است که در تمام عمر خود حتی یک لحظه هم بیهدف و بیفایده نمیماند و همیشه در جستجوی علم و دانش است.
وز خلق تواضع نکند بدگهری را
هرچند که بسیار بود گوهر کانیش
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که اگر کسی از طبیعت و آفرینش فروتنی نکند، حتی اگر دارای ارزشها و خصوصیات زیادی باشد، باز هم نمیتواند به خوبی خود را نشان دهد. به عبارتی دیگر، تواضع و فروتنی از اهمیت ویژهای برخوردار است و بدون آن، ماهیت واقعی انسان به نمایش در نمیآید.
کان مرد سوی اهل خرد سست بود سخت
کز بهر طمع سست شود سخت کمانیش
هوش مصنوعی: مردی که به عقل و خرد توجه نمیکند، به خاطر طمع و خواستههای دنیوی، به آسانی ضعف نشان میدهد، همانطور که تیر کمزور میشود و به هدف نمیخورد.
در صدر خردمندان بیفضل نه خوب است
چون رشتهٔ لولو که بود سنگ میانیش
هوش مصنوعی: در بین افراد باهوش و خردمند، وجود کسی که فاقد فضیلت باشد، مناسب نیست؛ مانند اینکه در میان رشتههای مروارید، سنگی وجود داشته باشد که زیبایی را تحت تأثیر منفی قرار دهد.
چون راه نجوئی سوی آن بار خدائی
کز خلق چو یزدان نشناسد کس ثانیش؟
هوش مصنوعی: زمانی که به سوی خداوندی راه میروی که هرگز کسی مانند او را نمیشناسد و او را فقط یزدان میداند.
صد بندهٔ مطواع فزون است به درگاه
از قیصری و سندی و بغدادی و خانیش
هوش مصنوعی: در یک درگاه، صد فرد مطیع و فرمانبر ارزش بیشتری دارد نسبت به یک قیصر و مردان دیگر از مناطق مختلف.
مستنصر بالله که او فضل خدای است
موجود و مجسم شده در عالم فانیش
هوش مصنوعی: این بیت به ستایش و تمجید از شخصیتی اشاره دارد که تجلی و نمایانگر نعمتها و فضلهای الهی در دنیا است. به نوعی، این فرد مظهر بخشندگی و رحمت خداوند به شمار میآید.
آنکو سرش از فضل خداوند بتابد
فردا نکند آتش و اغلال شبانیش
هوش مصنوعی: هر کس که از برکت و نعمتهای خداوند بهرهمند شود، دیگر در آینده در آتش عذاب و محدودیتهای شبانهاش قرار نخواهد گرفت.
ایزدش عطا داد به پیغمبر ازیراک
اوی است حقیقت یکی از سبع مثانیش
هوش مصنوعی: پروردگار به پیامبر خود هدیهای عطا کرده است که او حقیقتی است از میان هفت آسمان.
در عالم دین او سوی ما قول خدای است
قولی که همه رحمت و فضل است معانیش
هوش مصنوعی: در عالم دین، حرفی که به ما میرسد، از طرف خداوند است؛ این حرف، پر از رحمت و لطف الهی است و معانی عمیق و خوبی را در خود جای داده است.
با همت عالیش فلک را و زمین را
پست است بلندی و حقیر است کلانیش
هوش مصنوعی: با تلاش و ارادهی بالای او، آسمان و زمین در برابر او کوچک و پست هستند و هر بزرگمنشی در مقابلش حقیر و کوچک به نظر میرسد.
چون مرکب او تیز شود کرد نیارد
تنین فلک روز ملاقات عنانیش
هوش مصنوعی: بیان میکند که وقتی اسب او تند و چابک شود، دیگر در روز ملاقات، ستارهی فلک به دنبال او نخواهد آمد.
غره نکند هر که بدیده است سپاهش
این عالم ازان پس به فراخی مکانیش
هوش مصنوعی: هر کس که با چشم خود سپاهی را دیده است، نباید فریب بخورد، زیرا این دنیا پس از آن میتواند به طور چشمگیری وسیعتر باشد.
ناید حسد و رشک کمین چاکر او را
نز ملک فلانی و نه از مال فلانیش
هوش مصنوعی: حسادت و رشک نمیتواند به کارگزار او نزدیک شود، نه از طرف ملک فلانی و نه از مال فلان شخص.
هر کو رهیش گشت چو من بنده ازان پس
از علم و هنر باشد دینار و شیانیش
هوش مصنوعی: هر کس که همچون من راه و روشش تغییر کند، پس از آن، علم و هنر برای او مانند پول و ثروت خواهد بود.
بر عالم علویش گمان بر چو فرشته
هرچند که اینجا بود این جسم عیانیش
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که او بر فرشتگان و عالم بالا گمان میبرد، هرچند که در اینجا جسمی قابل مشاهده دارد.